جلد 28، شماره 4 - ( 12-1404 )
جلد 28 شماره 4 صفحات 98-85 |
برگشت به فهرست نسخه ها
Download citation:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
Zarea Gavgani V, Mahami-Oskouei M, Nemati-Anaraki L, Panahi S, Zare-Farashbandi F, Ashrafi-Rizi H, et al . Curriculum review and redesign of internship programs in graduate medical library and information science. jha 2026; 28 (4) :85-98
URL: http://jha.iums.ac.ir/article-1-4667-fa.html
URL: http://jha.iums.ac.ir/article-1-4667-fa.html
زارع گاوگانی وحیده، محامی اسکویی مینا، نعمتی انارکی لیلا، پناهی سیروس، زارع فراشبندی فیروزه، اشرفی ریزی حسن، و همکاران.. بازنگری و طراحی برنامه درسی کارورزی مقاطع تحصیلات تکمیلی کتابداری و اطلاعرسانی پزشکی. فصلنامه مدیریت سلامت. 1404; 28 (4) :85-98
وحیده زارع گاوگانی1 
، مینا محامی اسکویی2 ، لیلا نعمتی انارکی3 ، سیروس پناهی3 ، فیروزه زارع فراشبندی4 ، حسن اشرفی ریزی4 ، مریم اخوتی5 ، مریم شکفته6
، مینا محامی اسکویی2 ، لیلا نعمتی انارکی3 ، سیروس پناهی3 ، فیروزه زارع فراشبندی4 ، حسن اشرفی ریزی4 ، مریم اخوتی5 ، مریم شکفته6
1- مرکز تحقیقات مدیریت خدمات بهداشتی درمانی تبریز، دانشگاه علوم پزشکی تبریز، تبریز، ایران.
2- دانشکده مدیریت و اطلاع رسانی پزشکی، گروه کتابداری و اطلاع رسانی پزشکی دانشگاه علوم پزشکی تبریز، تبریز،ایران. ،mmahami24@yahoo.com
3- گروه کتابداری و اطلاعرسانی پزشکی، دانشکده مدیریت و اطلاعرسانی پزشکی، دانشگاه علوم پزشکی ایران، تهران، ایران.
4- گروه کتابداری و اطلاعرسانی پزشکی، ، دانشکده مدیریت و اطلاع رسانی پزشکی، دانشگاه علوم پزشکی اصفهان، اصفهان، ایران.
5- گروه کتابداری و اطلاعرسانی پزشکی، ، دانشکده مدیریت و اطلاع رسانی پزشکی، دانشگاه علوم پزشکی کرمان، کرمان، ایران. و پ
6- گروه کتابداری و اطلاعرسانی پزشکی، ، دانشکده مدیریت و اطلاعرسانی پزشکی، دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی, تهران ، ایران
2- دانشکده مدیریت و اطلاع رسانی پزشکی، گروه کتابداری و اطلاع رسانی پزشکی دانشگاه علوم پزشکی تبریز، تبریز،ایران. ،
3- گروه کتابداری و اطلاعرسانی پزشکی، دانشکده مدیریت و اطلاعرسانی پزشکی، دانشگاه علوم پزشکی ایران، تهران، ایران.
4- گروه کتابداری و اطلاعرسانی پزشکی، ، دانشکده مدیریت و اطلاع رسانی پزشکی، دانشگاه علوم پزشکی اصفهان، اصفهان، ایران.
5- گروه کتابداری و اطلاعرسانی پزشکی، ، دانشکده مدیریت و اطلاع رسانی پزشکی، دانشگاه علوم پزشکی کرمان، کرمان، ایران. و پ
6- گروه کتابداری و اطلاعرسانی پزشکی، ، دانشکده مدیریت و اطلاعرسانی پزشکی، دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی, تهران ، ایران
متن کامل [PDF 734 kb]
(36 دریافت)
| چکیده (HTML) (31 مشاهده)
متن کامل: (5 مشاهده)
مقدمه
در دهههای اخیر، عرصه کتابداری و اطلاعرسانی پزشکی از کتابخانههای سنتی به مراکز اطلاعاتی دیجیتال، پژوهشی، بالینی، نشر الکترونیک، فناوریهای اینترنتی و فضای مجازی گسترش یافته و حتی کل جامعه بشری را بهعنوان جامعه اطلاعاتی دربرگرفته است. تغییرات اساسی در تولید، دسترسی و استفاده از اطلاعات، بهویژه در حوزه سلامت، با گسترش فناوریهای نوین نظیر هوش مصنوعی و دادههای کلان، بهطور چشمگیری متحول شده است [1]. این تحولات روشهای جستجو، ذخیرهسازی و ارائه اطلاعات را دگرگون کرده و نیاز به مهارتهای جدیدی را برای متخصصان این حوزه ایجاد نموده است. در نتیجه، الزام بازنگری در برنامههای آموزشی، بهویژه دورههای عملی مانندکارورزی، اجتنابناپذیر شده تا دانشجویان برای مواجهه با چالشهای واقعی حرفهای آماده شوند [2]. براساس مطالعات، تطابق نداشتن محتوای آموزشی با نیازهای واقعی بازار کار میتواند کیفیت خدمات اطلاعرسانی را کاهش دهد [3,4]. همچنین، نبود چارچوب استاندارد برای طراحی دورههای کارورزی، تفاوتهای زیادی در کیفیت و اثربخشی آنها میان دانشگاهها ایجاد کرده است [5]. ضعف در نظارت بر عملکرد دانشجویان و ارائه نکردن بازخوردهای ساختاریافته نیز چالشهایی در بهرهبرداری بهینه از این دورهها بهوجود آورده است [9-6]. بااینحال، کارورزی بهعنوان بخشی کلیدی از آموزش، نقش مهمی در اتصال دانش نظری به کاربرد عملی، تقویت مهارتهای عملی و افزایش آمادگی شغلی دانشجویان ایفا میکند [12-10].
یکی از جنبههای کمتر مورد توجه، ضرورت پژوهش و نوآوری برای بازنگری برنامههای کارورزی است. بازنگریهای قبلی برنامههای درسی رشته کتابداری و اطلاعرسانی پزشکی اغلب کلی بوده و کمتر به جزئیات عملی و تحقیقاتی پرداختهاند[13,14]. کمبود تحقیق هدفمند در نیازهای خاص این حوزه، مانع اصلی بهروزرسانی مؤثر بوده است [15,16]. ایستایی در برنامههای آموزشی کارورزی در برابر تغییرات روزافزون دانش و محملهای ارائه آن، منطقی بهنظر نمیرسد و میتواند به بیانگیزگی دانشجویان و عدم بازنگری سرفصلهای عملی منجر شود [17,8]. از طرفی، تلاشهای پژوهشی برای بررسی تجارب دانشجویان همراه با آمادگی سازمانها در ارائه دورههای نوین کارورزی ماهیت جدیدی دارد [8]. بنابراین، پژوهش حاضر از دو جنبه اساسی ضروری است: نخست، پر کردن شکاف میان آموزش دانشگاهی و نیازهای حرفهای نوظهور ناشی از تحولات فناوری؛ و دوم، فقدان الگوی جامع و بومی برای طراحی و ارزیابی دورههای کارورزی در مقاطع کارشناسیارشد و دکتری. این مطالعه درصدد بازنگری برنامه کارورزی بر اساس نیازهای حرفهای نوین است تا همسویی بیشتری میان محتوای آموزشی، انتظارات جایگاههای حرفهای و مهارتهای دانشجویان ایجاد شود. نتایج این پژوهش میتواند به استانداردسازی چارچوبها، تقویت نظارت، ارتقای کیفیت آموزش، افزایش مهارتهای کاربردی دانشآموختگان و بهبود خدمات اطلاعرسانی در کشور کمک کند.
روشها
مطالعه حاضر پژوهشی ترکیبی (کمی–کیفی) است که در دو گام مجزا انجام شد. در گام اول دادههای کمی برای توصیف وضعیت موجود و شناسایی نیازهای آموزشی از طریق نظرسنجی ۳۶۰ درجه جمعآوری شد و در گام دوم، دادههای کیفی با مقایسه و تکمیل یافتههای کمی و با هدف تفسیر، تبیین و ارائه راهکارهای اجرایی برای بازنگری دوره کارورزی از طریق جلسات بحث گروهی متمرکز با سیاستگذاران رشته گردآوری و تحلیل شد.
گام اول: بخش کمی
جامعه آماری این مرحله شامل دانشجویان و دانشآموختگان کارشناسی ارشد و دکتری رشته کتابداری و اطلاعرسانی پزشکی، مدیران مراکز کارورزی (مدیران اطلاعرسانی و منابع علمی دانشگاهها)، سرمربیان عرصه، اعضای هیئت علمی و اساتید راهنمای کارورزی این رشته بود. معیارهای ورود در این مرحله برای دانشجویان و دانش آموختگان شامل فارغ التحصیلی و یا دانشجوی ترم آخرکه دوره کارورزی را گذرانده یا در حال گذراندن باشد، برای اعضای هیئت علمی شامل: سابقه استاد راهنمای کار درعرصه بودن و همچنین برای مدیران نیز سابقه پذیرش کارورز در مرکز تحت مدیریت خود و آشنا به فعالیتهای حرفه کتابداری بود. معیارهای خروج از مطالعه نیز شامل عدم احراز شرایط در هر یک از معیارهای ورود و عدم علاقمندی به مشارکت درمطالعه بود.
ابزار گردآوری دادهها در این مرحله، پرسشنامههای محققساخته بود که بر اساس مرور متون مرتبط با آموزش کارورزی، آموزش مبتنی بر شایستگی و نقشهای حرفهای کتابداران پزشکی طراحی شد. همچنین، از نتایج مطالعات پیشین در حوزه برنامهریزی کارورزی و مهارتهای مورد نیاز بازار کار، بهعنوان چارچوب مفهومی پرسشنامه استفاده شد] 21-18[. همچنین، بازخوردهای تجربی دانشجویان و فارغالتحصیلان در تدوین نهایی سؤالات لحاظ شد. پرسشنامهها بر اساس طیف پنجدرجهای لیکرت (از کاملاً مخالف تا کاملاً موافق) تنظیم شد. در مرحله طراحی، ابتدا مؤلفههای کلیدی از پژوهشهای مشابه و گزارشهای مرتبط استخراج شد، سپس گویهها برای پرسشنامه های دانشجویان و اساتید در چهار حیطه اصلی شامل: "اهمیت و ضرورت"، "عرصه و محل"،"نقش ها و مهارت ها" و"چالشهای آموزشی" و برای پرسشنامه مدیران نیز در دو حیطه "اصول و موازین اخلاقی" و"چالشهای آموزشی، نقش ها و مهارت ها" تنظیم شد. روایی محتوایی پرسشنامهها با نظر پنج نفر از متخصصان و کارشناسان موضوعی(متخصصان حوزه آموزش پزشکی و کارورزی کتابداری) بررسی و اصلاح شد. پایایی پرسشنامههای طراحیشده نیز برای گروههای مختلف(دانشجویان، اساتید و مدیران) با اجرای مطالعه مقدماتی بر روی ۳۰ نفر از جامعه هدف و محاسبه ضرایب آلفای کرونباخ(0/71 تا 0/83) تأیید شد که نشاندهندهی انسجام درونی قابلقبول ابزارها است.
براساس نمونهگیری در دسترس، پرسشنامهها برای 300 نفر از هیئت علمی، دانشجو و مدیران اطلاعرسانی ارسال شد که در نهایت ۱۷۳پاسخ معتبر دریافت شد که بر مبنای جدول مورگان، این حجم نمونه برای تحلیل دادهها کافی بود. پرسشنامهها از طریق ایمیل و شبکههای اجتماعی(واتساپ، تلگرام و ایتا) بین جامعه هدف در سراسر کشور در بازه زمانی سه ماهه(آذرماه تا بهمن ماه 1402) توزیع شدند. شرکت در پژوهش داوطلبانه و با رضایت آگاهانه انجام شد. از آمار توصیفی (میانگین، درصد، انحراف معیار) برای تحلیل دادهها استفاده شد. نرم افزار مورد استفاده نیز SPSS.X8 بود.
گام دوم: بخش کیفی
جامعه آماری این مرحله شامل اعضای هیئت ممتحنه، ارزیابی و توسعه رشته کتابداری و اطلاعرسانی پزشکی بود. نمونهگیری بهصورت هدفمند و براساس معیارهایی مانند عضو فعال هیئت ممتحنه، تجربه سیاستگذاری آموزشی و مشارکت فعال در تدوین برنامههای درسی انجام شد. در مجموع ۱۶ نفر از سیاستگذاران در سه جلسه بحث گروهی متمرکز شرکت کردند. دادهها براساس الگوی اجرایی کروگر و کیسی]22[ گردآوری شدند. در هر جلسه، سؤالات راهنما برگرفته از نتایج گام اول و شامل محورهایی درباره نقشها، مهارتها، چالشها، ارزیابی، تعداد واحد، الگوی اجرایی و مدت زمان دوره
در دهههای اخیر، عرصه کتابداری و اطلاعرسانی پزشکی از کتابخانههای سنتی به مراکز اطلاعاتی دیجیتال، پژوهشی، بالینی، نشر الکترونیک، فناوریهای اینترنتی و فضای مجازی گسترش یافته و حتی کل جامعه بشری را بهعنوان جامعه اطلاعاتی دربرگرفته است. تغییرات اساسی در تولید، دسترسی و استفاده از اطلاعات، بهویژه در حوزه سلامت، با گسترش فناوریهای نوین نظیر هوش مصنوعی و دادههای کلان، بهطور چشمگیری متحول شده است [1]. این تحولات روشهای جستجو، ذخیرهسازی و ارائه اطلاعات را دگرگون کرده و نیاز به مهارتهای جدیدی را برای متخصصان این حوزه ایجاد نموده است. در نتیجه، الزام بازنگری در برنامههای آموزشی، بهویژه دورههای عملی مانندکارورزی، اجتنابناپذیر شده تا دانشجویان برای مواجهه با چالشهای واقعی حرفهای آماده شوند [2]. براساس مطالعات، تطابق نداشتن محتوای آموزشی با نیازهای واقعی بازار کار میتواند کیفیت خدمات اطلاعرسانی را کاهش دهد [3,4]. همچنین، نبود چارچوب استاندارد برای طراحی دورههای کارورزی، تفاوتهای زیادی در کیفیت و اثربخشی آنها میان دانشگاهها ایجاد کرده است [5]. ضعف در نظارت بر عملکرد دانشجویان و ارائه نکردن بازخوردهای ساختاریافته نیز چالشهایی در بهرهبرداری بهینه از این دورهها بهوجود آورده است [9-6]. بااینحال، کارورزی بهعنوان بخشی کلیدی از آموزش، نقش مهمی در اتصال دانش نظری به کاربرد عملی، تقویت مهارتهای عملی و افزایش آمادگی شغلی دانشجویان ایفا میکند [12-10].
یکی از جنبههای کمتر مورد توجه، ضرورت پژوهش و نوآوری برای بازنگری برنامههای کارورزی است. بازنگریهای قبلی برنامههای درسی رشته کتابداری و اطلاعرسانی پزشکی اغلب کلی بوده و کمتر به جزئیات عملی و تحقیقاتی پرداختهاند[13,14]. کمبود تحقیق هدفمند در نیازهای خاص این حوزه، مانع اصلی بهروزرسانی مؤثر بوده است [15,16]. ایستایی در برنامههای آموزشی کارورزی در برابر تغییرات روزافزون دانش و محملهای ارائه آن، منطقی بهنظر نمیرسد و میتواند به بیانگیزگی دانشجویان و عدم بازنگری سرفصلهای عملی منجر شود [17,8]. از طرفی، تلاشهای پژوهشی برای بررسی تجارب دانشجویان همراه با آمادگی سازمانها در ارائه دورههای نوین کارورزی ماهیت جدیدی دارد [8]. بنابراین، پژوهش حاضر از دو جنبه اساسی ضروری است: نخست، پر کردن شکاف میان آموزش دانشگاهی و نیازهای حرفهای نوظهور ناشی از تحولات فناوری؛ و دوم، فقدان الگوی جامع و بومی برای طراحی و ارزیابی دورههای کارورزی در مقاطع کارشناسیارشد و دکتری. این مطالعه درصدد بازنگری برنامه کارورزی بر اساس نیازهای حرفهای نوین است تا همسویی بیشتری میان محتوای آموزشی، انتظارات جایگاههای حرفهای و مهارتهای دانشجویان ایجاد شود. نتایج این پژوهش میتواند به استانداردسازی چارچوبها، تقویت نظارت، ارتقای کیفیت آموزش، افزایش مهارتهای کاربردی دانشآموختگان و بهبود خدمات اطلاعرسانی در کشور کمک کند.
روشها
مطالعه حاضر پژوهشی ترکیبی (کمی–کیفی) است که در دو گام مجزا انجام شد. در گام اول دادههای کمی برای توصیف وضعیت موجود و شناسایی نیازهای آموزشی از طریق نظرسنجی ۳۶۰ درجه جمعآوری شد و در گام دوم، دادههای کیفی با مقایسه و تکمیل یافتههای کمی و با هدف تفسیر، تبیین و ارائه راهکارهای اجرایی برای بازنگری دوره کارورزی از طریق جلسات بحث گروهی متمرکز با سیاستگذاران رشته گردآوری و تحلیل شد.
گام اول: بخش کمی
جامعه آماری این مرحله شامل دانشجویان و دانشآموختگان کارشناسی ارشد و دکتری رشته کتابداری و اطلاعرسانی پزشکی، مدیران مراکز کارورزی (مدیران اطلاعرسانی و منابع علمی دانشگاهها)، سرمربیان عرصه، اعضای هیئت علمی و اساتید راهنمای کارورزی این رشته بود. معیارهای ورود در این مرحله برای دانشجویان و دانش آموختگان شامل فارغ التحصیلی و یا دانشجوی ترم آخرکه دوره کارورزی را گذرانده یا در حال گذراندن باشد، برای اعضای هیئت علمی شامل: سابقه استاد راهنمای کار درعرصه بودن و همچنین برای مدیران نیز سابقه پذیرش کارورز در مرکز تحت مدیریت خود و آشنا به فعالیتهای حرفه کتابداری بود. معیارهای خروج از مطالعه نیز شامل عدم احراز شرایط در هر یک از معیارهای ورود و عدم علاقمندی به مشارکت درمطالعه بود.
ابزار گردآوری دادهها در این مرحله، پرسشنامههای محققساخته بود که بر اساس مرور متون مرتبط با آموزش کارورزی، آموزش مبتنی بر شایستگی و نقشهای حرفهای کتابداران پزشکی طراحی شد. همچنین، از نتایج مطالعات پیشین در حوزه برنامهریزی کارورزی و مهارتهای مورد نیاز بازار کار، بهعنوان چارچوب مفهومی پرسشنامه استفاده شد] 21-18[. همچنین، بازخوردهای تجربی دانشجویان و فارغالتحصیلان در تدوین نهایی سؤالات لحاظ شد. پرسشنامهها بر اساس طیف پنجدرجهای لیکرت (از کاملاً مخالف تا کاملاً موافق) تنظیم شد. در مرحله طراحی، ابتدا مؤلفههای کلیدی از پژوهشهای مشابه و گزارشهای مرتبط استخراج شد، سپس گویهها برای پرسشنامه های دانشجویان و اساتید در چهار حیطه اصلی شامل: "اهمیت و ضرورت"، "عرصه و محل"،"نقش ها و مهارت ها" و"چالشهای آموزشی" و برای پرسشنامه مدیران نیز در دو حیطه "اصول و موازین اخلاقی" و"چالشهای آموزشی، نقش ها و مهارت ها" تنظیم شد. روایی محتوایی پرسشنامهها با نظر پنج نفر از متخصصان و کارشناسان موضوعی(متخصصان حوزه آموزش پزشکی و کارورزی کتابداری) بررسی و اصلاح شد. پایایی پرسشنامههای طراحیشده نیز برای گروههای مختلف(دانشجویان، اساتید و مدیران) با اجرای مطالعه مقدماتی بر روی ۳۰ نفر از جامعه هدف و محاسبه ضرایب آلفای کرونباخ(0/71 تا 0/83) تأیید شد که نشاندهندهی انسجام درونی قابلقبول ابزارها است.
براساس نمونهگیری در دسترس، پرسشنامهها برای 300 نفر از هیئت علمی، دانشجو و مدیران اطلاعرسانی ارسال شد که در نهایت ۱۷۳پاسخ معتبر دریافت شد که بر مبنای جدول مورگان، این حجم نمونه برای تحلیل دادهها کافی بود. پرسشنامهها از طریق ایمیل و شبکههای اجتماعی(واتساپ، تلگرام و ایتا) بین جامعه هدف در سراسر کشور در بازه زمانی سه ماهه(آذرماه تا بهمن ماه 1402) توزیع شدند. شرکت در پژوهش داوطلبانه و با رضایت آگاهانه انجام شد. از آمار توصیفی (میانگین، درصد، انحراف معیار) برای تحلیل دادهها استفاده شد. نرم افزار مورد استفاده نیز SPSS.X8 بود.
گام دوم: بخش کیفی
جامعه آماری این مرحله شامل اعضای هیئت ممتحنه، ارزیابی و توسعه رشته کتابداری و اطلاعرسانی پزشکی بود. نمونهگیری بهصورت هدفمند و براساس معیارهایی مانند عضو فعال هیئت ممتحنه، تجربه سیاستگذاری آموزشی و مشارکت فعال در تدوین برنامههای درسی انجام شد. در مجموع ۱۶ نفر از سیاستگذاران در سه جلسه بحث گروهی متمرکز شرکت کردند. دادهها براساس الگوی اجرایی کروگر و کیسی]22[ گردآوری شدند. در هر جلسه، سؤالات راهنما برگرفته از نتایج گام اول و شامل محورهایی درباره نقشها، مهارتها، چالشها، ارزیابی، تعداد واحد، الگوی اجرایی و مدت زمان دوره
کارورزی مورد بحث قرار گرفت. مدت زمان هر جلسه حدود ۹۰ دقیقه بود که با حضور پنج تا شش نفر در هر جلسه برگزار شد. یک نفر از پژوهشگران بهعنوان گرداننده اصلی بحث و نفر دوم بهعنوان دستیار در ثبت و ضبط دادهها حضور داشتند. تمام جلسهها علاوه بر یادداشتبرداری، بهصورت صوتی ضبط شدند. پس از اتمام جلسات، فایلهای صوتی رونویسی و با یادداشتهای کتبی تطبیق داده شدند. سپس دادهها با استفاده از تحلیل محتوای موضوعی توسط دو محقق تحلیل شدند. برای اطمینان از اعتبار تحلیل، توافق بین محققان با محاسبه درصد توافق ساده (۸۵٪ توافق ) محاسبه و اختلافات از طریق بحث رفع شد.
یافتهها
بخش کمی
از کل مشارکتکنندگان، به تناسب تنوع جامعه مورد مطالعه، بیشترین تعداد را دانشجویان و دانش آموختگان دورههای کارشناسی ارشد (71 نفر، 41/04%) و دکتری (51 نفر، 29/48%)، سپس اعضای هیئتعلمی (41 نفر، 23/7درصد) و کمترین تعداد را مدیران اطلاعرسانی و منابع علمی دانشگاهها تشکیل دادند.(10 نفر، 5/78%)
نظرات دانشجویان: در خصوص سوالات مربوط به "اهمیت و ضرورت کارورزی"، 70 درصد (36نفر) دانشجویان دکتری با میانگین کلی (1/18± 3/65) و 67 درصد از دانشجویان ارشد (48 نفر) با میانگین کلی (1/22± 3/57) بر اهمیت و ضرورت کارورزی اذعان داشتند (جدول 1).
در خصوص چالشهای کارورزی، بیشترین میزان توافق در میان دانشجویان کارشناسی ارشد و دکتری مربوط به این دیدگاه بود که "کارورزی و مواجهه با چالشهای واقعی در عرصه، موجب توسعه مهارتهای تفکر انتقادی، استدلال و حل مسئله میشود". بیشتر دانشجویان کارشناسی ارشد بر این باور بودند که دوره کارورزی باید فرصتی فراهم کند تا دانشجویان کتابداری بتوانند به رفع نیازهای اطلاعاتی همتایان خود در رشتههای دیگر، مردم، بیماران، خانوادهها و سایر گروههای خاص در محیطهای فیزیکی و مجازی بپردازند. در میان دانشجویان دکتری نیز بیشترین توافق مربوط به این دیدگاه بود که در برنامه آموزشی کارورزی باید شناسایی و مدیریت چالشهای موجود در ارائه خدمات اطلاعرسانی پزشکی گنجانده شود.
همانطور که در جدول 3 مشاهده میشود، در بخش مربوط به محل کارورزی، در میان دانشجویان کارشناسی ارشد بیشترین میانگین مربوط به ضرورت تنوع مراکز کارورزی و تجربه در چند محیط مختلف (73/0 ± 4/40) و همچنین گسترش محل کارورزی به مراکز خارج از دانشگاه مانند شرکتهای دارویی و کتابخانههای عمومی بود. در میان دانشجویان دکتری نیز بیشترین توافق مربوط به گنجاندن مراکز آموزشی و پژوهشی در سرفصل کارورزی با میانگین و نیز اضافه شدن فعالیتهای بیمارستانی و کتابداری بالینی به برنامه کارورزی بود. در زمینه مهارتها و نقشهای عملی مورد نیاز، بیشترین میزان توافق میان دانشجویان کارشناسی ارشدو دانشجویان دکتری مربوط به یادگیری طراحی محیطهای الکترونیکی تبادل دانش مانند مخازن اطلاعات (repositories) بود .همچنین، در گروه دکتری، مهارتهای مرتبط با ترجمان دانش و تولید چکیدههای چندرسانهای و تصویری و آشنایی عملی با استانداردهای تعامل بینسیستمی مانند XML و FRBR بااز بیشترین موارد توافق بود.
نظرات مدیران اطلاعرسانی پزشکی و منابع علمی دانشگاهها: برای شناسایی"اصول و موازین اخلاقی حضور در عرصه" و "چالشهای آموزشی، نقشها و مهارتها" از دیدگاه مدیران اطلاعرسانی پزشکی و منابع علمی دانشگاهها به تعداد کل 11 دانشگاه علوم پزشکی ارائهکننده رشته کتابداری و اطلاع رسانی پرسشنامه ارسال شد و تعداد 10 نفر به پرسشها پاسخ دادند. تمام مدیران با ضرورت آموزش نظری پیش از ورود به عرصه کارورزی و رعایت احترام و آداب حرفهای در محیط کار ازطرف دانشجویان (۱۰۰ درصد) موافق بودند. افزون بر این، بیشتر مدیران (۹۲ درصد) بر رعایت اخلاق حرفهای و تعهد در پاسخگویی به نیازهای اطلاعاتی تأکید داشتند. در بخش نگرش مدیران نسبت به چالشهای آموزشی و مهارتهای عملی نیز تمام شرکتکنندگان با ضرورت گنجاندن کارورزی مجازی و از راه دور در برنامه درسی رشته موافق بودند (۱۰۰درصد). همچنین، بیشترین میانگین توافق مربوط به تقویت مهارتهای کار در محیطهای دیجیتال و نرمافزارهای متنباز، مدیریت محتوای الکترونیک و تولید خدمات اطلاعاتی مبتنی بر نیاز جامعه (0/31 ± 4/90) و مهارت تعامل در شبکههای اجتماعی و مدیریت اینفودمیک (0/42 ± 4/80) بود. این یافتهها بیانگر تأکید مدیران بر توسعه مهارتهای فناورانه، اخلاق حرفهای و یادگیری ترکیبی (حضوری و مجازی) در کارورزیهای حوزه کتابداری و اطلاعرسانی پزشکی است.
نظرات اساتید راهنمای کارورزی در عرصه: در این مطالعه، ۴۱ نفر از اساتید راهنمای کارورزی مشارکت داشتند. نتایج نشان داد که بیشترین میزان توافق آنان مربوط به ضرورت افزودن مؤلفههای خدمات اطلاعات درمانی، اطلاعات مبتنی بر شواهد، مشاوره اطلاعاتی، مشارکت در ژورنال کلابهای پزشکی و حضور در ویزیتهای بالینی گروهی با تمرکز بر نیاز اطلاعاتی بیمار و پزشک بود (0/67 ± 4/59). همچنین، پرسش مربوط به پرداختن به چالشهای سیاستگذاری اطلاعاتی در دوره دکتری نیز از بالاترین میزان توافق برخوردار بود (0/74 ± 4/59). اساتید راهنما بیشترین اجماع را درباره گنجاندن حیطههای تخصصی مدیریت دانش، مدیریت اطلاعات و تصمیمگیری مبتنی بر شواهد در سرفصل کارورزی دکتری (0/70 ± 4/44) ابراز کردند. همچنین، بر اهمیت آموزش عملی در زمینه ایجاد و بهرهبرداری از کتابخانههای دیجیتال (0/91 ± 4/34) و توانمندسازی کارورزان در تحلیل متن، علم باز، نشر علمی و مصورسازی دادهها (0/71 ± 4/29) تأکید داشتند. این یافتهها بر دیدگاه اساتید نسبت به ضرورت ارتقای مهارتهای تحلیلی، فناورانه و سیاستگذاری اطلاعاتی در آموزش کارورزی، بهویژه در مقاطع تحصیلات تکمیلی، تأکید دارد و نشان میدهد جهتگیری برنامههای آموزشی باید از مهارتهای سنتی به سمت توانمندیهای دادهمحور و دیجیتالی تحول یابد (جدول 1پیوست).
.PNG)
بحث گروهی متمرکز
براساس نتایج بحث گروهی متمرکز، حیطههای کارورزی در چهار عرصه شامل: 1- بالینی- پزشکی و عمل مبتنی بر شواهد (بیمارستان، کلینیک، مطب، داروخانه، شرکت دارویی، معاونت درمان، آزمایشگاه، رادیولوژی، توانبخشی و سایر عرصههای اطلاعرسانی پزشکی و سلامت، مرکز مبتنی برشواهد دانشگاهها، کتابخانه کاکران و شعبههای آن در ایران و کشورهای دیگر(با استفاده از ظرفیت مجازی و بینالمللی)، 2- فناوری و ارتباطات (آزمایشگاه مهارتهای آموزشی- فناوری دانشگاهها، شرکتهای تولید نرمافزار و رابط کاربری، مراکز رشد و فناوری، شبکههای اجتماعی علمی و عمومی)، 3- پژوهش (واحدهای زیر مجموعه معاونتهای پژوهشی، واحدهای علمسنجی، وبومتریکس، آلتمتریکس، اداره انتشارات و دفاتر مجلات، ترجمان دانش) و 4-کتابخانه و مراکز اطلاعاتی (کتابخانههای دانشگاهی، بیمارستانی، عمومی، مدارس، صنعتی، اختصاصی) تقسیم بندی شد. این چهار حیطه در بخش اجرا میتواند در سه مرحله (پیشعرصه، عرصه، پس از عرصه) انجام شود. پیشعرصه میتواند در آزمایشگاه مهارتی با تبیین، توضیح، آمادهسازی کارورز برای حضور موثر در عرصه شکل بگیرد. همچنین، الگوی آموزشیکارورزی میتواند بهصورت ترکیبی (حضور فیزیکی در عرصه و از راه دور با استفاده از محیطهای اینترنتی و مجازی) انجام شود. تمام مراحل کارورزی در عرصه براساس تناسب، امکانات و ظرفیتها میتواند از کارعملی مجازی، حضوری، شبیهسازی، بازی نقش(رل مدل) در عرصه و آزمایشگاه مهارتها استفاده شود. در مرحله پس از عرصه نیز فرایندها، لاگبوکها، گزارشهای نقادانه، چکلیستهای ارزیابی و نمرات سرمربیان توسط استاد راهنمای کارورزی بررسی و ارزیابی شود. امکان کارورزی بینالمللی، کارورزی در چند مرکز و چند دانشگاه در صورت نیاز و به تناسب برای ارتقای کیفی کارورزی نیز میتواند فراهم شود (پیوست 2).
بحث
مطالعه حاضر با هدف کلی بازنگری و تدوین برنامههای کارورزی در رشته کتابداری و اطلاعرسانی پزشکی در مقطع تحصیلات تکمیلی انجام شد. نتایج نشان داد همه مشارکتکنندگان نسبت به اهمیت و ضرورت کارورزی دیدگاه مثبت دارند و آن را فرصتی برای یادگیری، شناسایی حیطهها، نقشها، نیازهای واقعی بازار کار، نقاط قوت و ضعف برنامه آموزشی و خدمات اطلاعاتی میدانند. نقشهای پژوهشیاری در مراکز پژوهشی، کارشناسی علمسنجی، رتبهبندی، اعتباربخشی، مدیریت و کارشناسی در تولید و نشر مجلات علمی، از ابعاد مهم عرصههای کاری و مهارتهای مورد نیاز بودند که مورد توجه قرار گرفتند. مطالعات پیشین[18-21] نیز تأکید دارند که درسهای عملی هدفمند و همسو با تقاضاهای بازار کار با تمرکز بر مهارتهای فناوری و ارتباطات و مهارتهای نرم رویکردی مؤثر است. تحلیل دادهها نشان داد بیش از ۷۰ درصد دانشجویان، کارورزی را در افزایش مهارتهای عملی، بهویژه توسعه تفکر انتقادی و حل مسئله، ارزشمند میدانند. این یافته با پژوهشهایی [23-27] که بر نقش کارورزی در پر کردن شکاف نظری-عملی و ضرورت عملکرد مبتنی بر شواهد برای تقویت تفکر انتقادی تأکید دارند، همخوانی دارد. پیشنهاد میشود تمرینهای مبتنی بر شواهد به آموزش عملی کارورزی افزوده شود.
یکی دیگر از یافتههای مهم، تمایل دانشجویان به کارورزی در محیطهای متنوع (تحقیقاتی، صنعتی، بالینی و بیمارستانی) بود که بر لزوم تغییر برنامههای سنتی و فراهم کردن امکان کارورزی در تمام عرصههای ممکن دلالت دارد. این موضوع با ماهیت میانرشتهای رشته و تغییرات سریع عرصههای کاری همسو است و به تهدید تکهتکه شدن رشته از سوی رقبای خارجی اشاره دارد [28,29]. مشارکتکنندگان، بهویژه دانشجویان و اساتید، بازنگری کارورزی برای مقابله با این تهدید را ضروری دانستند. مطالعات [30-32] نیز نشان میدهند کیفیت کارورزی و تنوع محیطی آن بر رضایتمندی و مهارتهای عملی تأثیر قابلتوجهی دارد. نتایج بر اهمیت کارورزی در عرصههای بالینی تأکید داشت. شواهد [33-38] نشان میدهد ارائه اطلاعات به بیماران، تدوین بروشورهای دارویی متناسب، تنظیم سطح خوانایی برگههای دارویی و خدمات اطلاعاتی در داروخانهها، نقشهای کلیدی کتابداران پزشکی است که رضایت بیماران را افزایش و از خطاهای پزشکی پیشگیری میکند. توسعه کارورزی بالینی و برجسته کردن این نقشها در برنامه درسی ضروری است زیرا کارورزی فرصتی مناسب برای تمرین و توسعه شغلی آینده فراهم میآورد.
مطالعه حاضر بر لزوم تمرکز بیشتر بر مهارتهای دیجیتال و فناوریهای نوین مانند هوش مصنوعی و واقعیت افزوده در کارورزی تأکید دارد که با یافتههای قبلی [31,39,40] همخوانی دارد. بااینحال، توافق در خصوص کارورزی با فناوریهای نوین (هوش مصنوعی، واقعیت مجازی و افزوده) بیش از متوسط ولی کمتر از سایر گویهها بود؛ این امر بیانگر نگرش مثبت دانشجویان و همزمان نیاز به زمان بیشتر، پشتوانه آموزشی و بستر مناسب است. پیشنهاد میشود در بازنگری برنامه درسی تحصیلات تکمیلی، دروس مرتبط با هوش مصنوعی، یادگیری ماشین، متاورس، واقعیت مجازی/افزوده، تئوری بازیها و برنامهنویسی گنجانده شود و مطالعات کیفی عمیقتری برای شناسایی کاربردها و نحوه اجرا طراحی شود. همچنین، دانشگاهها میتوانند از روشهای نوآورانه مانند کارورزی مجازی برای افزایش دسترسی و تنوع استفاده کنند. در خصوص کارورزی دوره دکتری، بیشتر اعضای هیئت علمی توافق داشتند که سرفصلها باید حیطههای تخصصی مانند مدیریت دانش، مدیریت اطلاعات، شناسایی، نقد و حل چالشهای مدیریتی، اجرایی و سیاستگذاری در نظام اطلاعرسانی سلامت را تأکید کند؛ این امر ضرورت ادغام مهارتهای اطلاعات درمانی، مشاوره و سیاستگذاری اطلاعاتی را نشان میدهد.
محدودیتها
از محدودیتهای این مطالعه میتوان به عدم تمایل دانشجویان و دانشآموختگان به مشارکت در نظرسنجی اشاره کرد که تلاش شد با توضیح درباره اهمیت و ضرورت انجام این مطالعه به شرکت در مطالعه ترغیب شوند. همچنین، محدودیت دیگر مطالعه عدم بررسی دیدگاه مدیران بیمارستانها است که بهعنوان مدیران بخش بالینی، فعالیت کتابداران در ارائه خدمات در بالین را نظارهگر هستند. پیشنهاد میشود در مطالعات بعدی این محدودیت رفع شود و دیدگاه این مدیران نیز بررسی شود.
نتیجهگیری
برنامههای کارورزی در رشته کتابداری و اطلاعرسانی پزشکی نیازمند اصلاحاتی است که شامل تقویت مهارتهای دیجیتال، توجه به چالشهای سیاستگذاری اطلاعاتی و ایجاد فرصتهای کارورزی در محیطهای مختلف و متنوع میباشد. این برنامهها باید شامل راهنماییهای دقیق، فرصتهای آموزش عملی و محیطهای حمایتی باشد که دانشجویان را برای ورود به مراحل بالاتر تحصیل و حرفه آماده کند. پیشنهاد میشود که دانشگاهها با ایجاد تعامل بیشتر با صنعت و مراکز دارای ظرفیت جذب کارورز و استخدام دانشآموختگان رشته و با فراهمآوری زمینه انجام کارورزی اجباری و کارورزی اختیاری (طرح نیروی انسانی با پرداخت) به ارتقای کیفیت آموزشهای عملی کمک کنند. استفاده از روشهای آموزشی نوین و بازخورد مستمر از دانشجویان میتواند به بهبود مداوم کیفیت برنامههای آموزشی کمک کند. نتایج این مطالعه میتواند به بهبود کیفیت برنامههای آموزشی و ارتقاء مهارتهای حرفهای و تخصصی دانشجویان کتابداری و اطلاع رسانی پزشکی کمک کند.
پیوست آنلاین
یافتههای تکمیلی
اعلانها
ملاحظات اخلاقی: این مطالعه در راستای توصیه دبیرخانه شورای آموزش علوم پایه پزشکی، بهداشت و تخصصی وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی کشور برای بازنگری برنامههای درسی، طراحی و در کمیته اخلاق پژوهشی دانشگاه علوم پزشکی تبریز با کد IR.TBZMED. REC 1402.449 به تصویب رسیده است.
حمایت مالی: این پژوهش با حمایت مالی دانشگاه تبریز با کد طرح(72046) انجام شده است. حامی مالی هیچگونه نقشی در گردآوری داده، تحلیل داده و نگارش مقاله نداشته است.
تضاد منافع: نویسندگان اذعان میدارند که تضاد منافعی وجود ندارد.
مشارکت نویسندگان: وحیده زارع گاوگانی: مفهومسازی، طراحی مطالعه، نگارش- بررسی و ویرایش، تایید نهایی، سرپرستی مطالعه؛ مینا محامی اسکویی: روششناسی، گردآوری داده، تحلیل داده، نگارش-پیشنویس، نگارش- بررسی و ویرایش، تایید نهایی؛ لیلا نعمتی انارکی: روششناسی، نگارش – بررسی و ویرایش، تایید نهایی؛ سیروس پناهی: روششناسی، نگارش – بررسی و ویرایش، تایید نهایی؛ فیروزه زارع فراشبندی: روششناسی، نگارش – بررسی و ویرایش، تایید نهایی؛ حسن اشرفی ریزی: روششناسی، نگارش – بررسی و ویرایش، تایید نهایی؛ مریم اخوتی: روششناسی، نگارش – بررسی و ویرایش، تایید نهایی؛ مریم شکفته: روششناسی، نگارش – بررسی و ویرایش، تایید نهایی.
رضایت برای انتشار: مورد ندارد.
دسترسی به دادهها: با ذکر دلیل معقول از طریق ارتباط با نویسنده مسئول امکان پذیر است.
استفاده از هوش مصنوعی : مورد ندارد.
تشکر و قدردانی: بدینوسیله از اعضای محترم هیئت ممتحنه، ارزشیابی و برنامهریزی رشته کتابداری و اطلاعرسانی پزشکی به خاطر مشارکت در بحث گروهی متمرکز و ارائه نظرات ارزشمندشان در توسعه برنامه درسی کار در عرصه و دبیر محترم شورای آموزش علوم پایه پزشکی، بهداشت و تخصصی، آقای دکتر درگاهی، خانم دکتر بختیاری و خانم دکتر غضنفری به خاطر حمایتهای فکری و سیاستگذاری قدردانی میشود
یافتهها
بخش کمی
از کل مشارکتکنندگان، به تناسب تنوع جامعه مورد مطالعه، بیشترین تعداد را دانشجویان و دانش آموختگان دورههای کارشناسی ارشد (71 نفر، 41/04%) و دکتری (51 نفر، 29/48%)، سپس اعضای هیئتعلمی (41 نفر، 23/7درصد) و کمترین تعداد را مدیران اطلاعرسانی و منابع علمی دانشگاهها تشکیل دادند.(10 نفر، 5/78%)
نظرات دانشجویان: در خصوص سوالات مربوط به "اهمیت و ضرورت کارورزی"، 70 درصد (36نفر) دانشجویان دکتری با میانگین کلی (1/18± 3/65) و 67 درصد از دانشجویان ارشد (48 نفر) با میانگین کلی (1/22± 3/57) بر اهمیت و ضرورت کارورزی اذعان داشتند (جدول 1).
در خصوص چالشهای کارورزی، بیشترین میزان توافق در میان دانشجویان کارشناسی ارشد و دکتری مربوط به این دیدگاه بود که "کارورزی و مواجهه با چالشهای واقعی در عرصه، موجب توسعه مهارتهای تفکر انتقادی، استدلال و حل مسئله میشود". بیشتر دانشجویان کارشناسی ارشد بر این باور بودند که دوره کارورزی باید فرصتی فراهم کند تا دانشجویان کتابداری بتوانند به رفع نیازهای اطلاعاتی همتایان خود در رشتههای دیگر، مردم، بیماران، خانوادهها و سایر گروههای خاص در محیطهای فیزیکی و مجازی بپردازند. در میان دانشجویان دکتری نیز بیشترین توافق مربوط به این دیدگاه بود که در برنامه آموزشی کارورزی باید شناسایی و مدیریت چالشهای موجود در ارائه خدمات اطلاعرسانی پزشکی گنجانده شود.
همانطور که در جدول 3 مشاهده میشود، در بخش مربوط به محل کارورزی، در میان دانشجویان کارشناسی ارشد بیشترین میانگین مربوط به ضرورت تنوع مراکز کارورزی و تجربه در چند محیط مختلف (73/0 ± 4/40) و همچنین گسترش محل کارورزی به مراکز خارج از دانشگاه مانند شرکتهای دارویی و کتابخانههای عمومی بود. در میان دانشجویان دکتری نیز بیشترین توافق مربوط به گنجاندن مراکز آموزشی و پژوهشی در سرفصل کارورزی با میانگین و نیز اضافه شدن فعالیتهای بیمارستانی و کتابداری بالینی به برنامه کارورزی بود. در زمینه مهارتها و نقشهای عملی مورد نیاز، بیشترین میزان توافق میان دانشجویان کارشناسی ارشدو دانشجویان دکتری مربوط به یادگیری طراحی محیطهای الکترونیکی تبادل دانش مانند مخازن اطلاعات (repositories) بود .همچنین، در گروه دکتری، مهارتهای مرتبط با ترجمان دانش و تولید چکیدههای چندرسانهای و تصویری و آشنایی عملی با استانداردهای تعامل بینسیستمی مانند XML و FRBR بااز بیشترین موارد توافق بود.
نظرات مدیران اطلاعرسانی پزشکی و منابع علمی دانشگاهها: برای شناسایی"اصول و موازین اخلاقی حضور در عرصه" و "چالشهای آموزشی، نقشها و مهارتها" از دیدگاه مدیران اطلاعرسانی پزشکی و منابع علمی دانشگاهها به تعداد کل 11 دانشگاه علوم پزشکی ارائهکننده رشته کتابداری و اطلاع رسانی پرسشنامه ارسال شد و تعداد 10 نفر به پرسشها پاسخ دادند. تمام مدیران با ضرورت آموزش نظری پیش از ورود به عرصه کارورزی و رعایت احترام و آداب حرفهای در محیط کار ازطرف دانشجویان (۱۰۰ درصد) موافق بودند. افزون بر این، بیشتر مدیران (۹۲ درصد) بر رعایت اخلاق حرفهای و تعهد در پاسخگویی به نیازهای اطلاعاتی تأکید داشتند. در بخش نگرش مدیران نسبت به چالشهای آموزشی و مهارتهای عملی نیز تمام شرکتکنندگان با ضرورت گنجاندن کارورزی مجازی و از راه دور در برنامه درسی رشته موافق بودند (۱۰۰درصد). همچنین، بیشترین میانگین توافق مربوط به تقویت مهارتهای کار در محیطهای دیجیتال و نرمافزارهای متنباز، مدیریت محتوای الکترونیک و تولید خدمات اطلاعاتی مبتنی بر نیاز جامعه (0/31 ± 4/90) و مهارت تعامل در شبکههای اجتماعی و مدیریت اینفودمیک (0/42 ± 4/80) بود. این یافتهها بیانگر تأکید مدیران بر توسعه مهارتهای فناورانه، اخلاق حرفهای و یادگیری ترکیبی (حضوری و مجازی) در کارورزیهای حوزه کتابداری و اطلاعرسانی پزشکی است.
نظرات اساتید راهنمای کارورزی در عرصه: در این مطالعه، ۴۱ نفر از اساتید راهنمای کارورزی مشارکت داشتند. نتایج نشان داد که بیشترین میزان توافق آنان مربوط به ضرورت افزودن مؤلفههای خدمات اطلاعات درمانی، اطلاعات مبتنی بر شواهد، مشاوره اطلاعاتی، مشارکت در ژورنال کلابهای پزشکی و حضور در ویزیتهای بالینی گروهی با تمرکز بر نیاز اطلاعاتی بیمار و پزشک بود (0/67 ± 4/59). همچنین، پرسش مربوط به پرداختن به چالشهای سیاستگذاری اطلاعاتی در دوره دکتری نیز از بالاترین میزان توافق برخوردار بود (0/74 ± 4/59). اساتید راهنما بیشترین اجماع را درباره گنجاندن حیطههای تخصصی مدیریت دانش، مدیریت اطلاعات و تصمیمگیری مبتنی بر شواهد در سرفصل کارورزی دکتری (0/70 ± 4/44) ابراز کردند. همچنین، بر اهمیت آموزش عملی در زمینه ایجاد و بهرهبرداری از کتابخانههای دیجیتال (0/91 ± 4/34) و توانمندسازی کارورزان در تحلیل متن، علم باز، نشر علمی و مصورسازی دادهها (0/71 ± 4/29) تأکید داشتند. این یافتهها بر دیدگاه اساتید نسبت به ضرورت ارتقای مهارتهای تحلیلی، فناورانه و سیاستگذاری اطلاعاتی در آموزش کارورزی، بهویژه در مقاطع تحصیلات تکمیلی، تأکید دارد و نشان میدهد جهتگیری برنامههای آموزشی باید از مهارتهای سنتی به سمت توانمندیهای دادهمحور و دیجیتالی تحول یابد (جدول 1پیوست).
بحث گروهی متمرکز
براساس نتایج بحث گروهی متمرکز، حیطههای کارورزی در چهار عرصه شامل: 1- بالینی- پزشکی و عمل مبتنی بر شواهد (بیمارستان، کلینیک، مطب، داروخانه، شرکت دارویی، معاونت درمان، آزمایشگاه، رادیولوژی، توانبخشی و سایر عرصههای اطلاعرسانی پزشکی و سلامت، مرکز مبتنی برشواهد دانشگاهها، کتابخانه کاکران و شعبههای آن در ایران و کشورهای دیگر(با استفاده از ظرفیت مجازی و بینالمللی)، 2- فناوری و ارتباطات (آزمایشگاه مهارتهای آموزشی- فناوری دانشگاهها، شرکتهای تولید نرمافزار و رابط کاربری، مراکز رشد و فناوری، شبکههای اجتماعی علمی و عمومی)، 3- پژوهش (واحدهای زیر مجموعه معاونتهای پژوهشی، واحدهای علمسنجی، وبومتریکس، آلتمتریکس، اداره انتشارات و دفاتر مجلات، ترجمان دانش) و 4-کتابخانه و مراکز اطلاعاتی (کتابخانههای دانشگاهی، بیمارستانی، عمومی، مدارس، صنعتی، اختصاصی) تقسیم بندی شد. این چهار حیطه در بخش اجرا میتواند در سه مرحله (پیشعرصه، عرصه، پس از عرصه) انجام شود. پیشعرصه میتواند در آزمایشگاه مهارتی با تبیین، توضیح، آمادهسازی کارورز برای حضور موثر در عرصه شکل بگیرد. همچنین، الگوی آموزشیکارورزی میتواند بهصورت ترکیبی (حضور فیزیکی در عرصه و از راه دور با استفاده از محیطهای اینترنتی و مجازی) انجام شود. تمام مراحل کارورزی در عرصه براساس تناسب، امکانات و ظرفیتها میتواند از کارعملی مجازی، حضوری، شبیهسازی، بازی نقش(رل مدل) در عرصه و آزمایشگاه مهارتها استفاده شود. در مرحله پس از عرصه نیز فرایندها، لاگبوکها، گزارشهای نقادانه، چکلیستهای ارزیابی و نمرات سرمربیان توسط استاد راهنمای کارورزی بررسی و ارزیابی شود. امکان کارورزی بینالمللی، کارورزی در چند مرکز و چند دانشگاه در صورت نیاز و به تناسب برای ارتقای کیفی کارورزی نیز میتواند فراهم شود (پیوست 2).
بحث
مطالعه حاضر با هدف کلی بازنگری و تدوین برنامههای کارورزی در رشته کتابداری و اطلاعرسانی پزشکی در مقطع تحصیلات تکمیلی انجام شد. نتایج نشان داد همه مشارکتکنندگان نسبت به اهمیت و ضرورت کارورزی دیدگاه مثبت دارند و آن را فرصتی برای یادگیری، شناسایی حیطهها، نقشها، نیازهای واقعی بازار کار، نقاط قوت و ضعف برنامه آموزشی و خدمات اطلاعاتی میدانند. نقشهای پژوهشیاری در مراکز پژوهشی، کارشناسی علمسنجی، رتبهبندی، اعتباربخشی، مدیریت و کارشناسی در تولید و نشر مجلات علمی، از ابعاد مهم عرصههای کاری و مهارتهای مورد نیاز بودند که مورد توجه قرار گرفتند. مطالعات پیشین[18-21] نیز تأکید دارند که درسهای عملی هدفمند و همسو با تقاضاهای بازار کار با تمرکز بر مهارتهای فناوری و ارتباطات و مهارتهای نرم رویکردی مؤثر است. تحلیل دادهها نشان داد بیش از ۷۰ درصد دانشجویان، کارورزی را در افزایش مهارتهای عملی، بهویژه توسعه تفکر انتقادی و حل مسئله، ارزشمند میدانند. این یافته با پژوهشهایی [23-27] که بر نقش کارورزی در پر کردن شکاف نظری-عملی و ضرورت عملکرد مبتنی بر شواهد برای تقویت تفکر انتقادی تأکید دارند، همخوانی دارد. پیشنهاد میشود تمرینهای مبتنی بر شواهد به آموزش عملی کارورزی افزوده شود.
یکی دیگر از یافتههای مهم، تمایل دانشجویان به کارورزی در محیطهای متنوع (تحقیقاتی، صنعتی، بالینی و بیمارستانی) بود که بر لزوم تغییر برنامههای سنتی و فراهم کردن امکان کارورزی در تمام عرصههای ممکن دلالت دارد. این موضوع با ماهیت میانرشتهای رشته و تغییرات سریع عرصههای کاری همسو است و به تهدید تکهتکه شدن رشته از سوی رقبای خارجی اشاره دارد [28,29]. مشارکتکنندگان، بهویژه دانشجویان و اساتید، بازنگری کارورزی برای مقابله با این تهدید را ضروری دانستند. مطالعات [30-32] نیز نشان میدهند کیفیت کارورزی و تنوع محیطی آن بر رضایتمندی و مهارتهای عملی تأثیر قابلتوجهی دارد. نتایج بر اهمیت کارورزی در عرصههای بالینی تأکید داشت. شواهد [33-38] نشان میدهد ارائه اطلاعات به بیماران، تدوین بروشورهای دارویی متناسب، تنظیم سطح خوانایی برگههای دارویی و خدمات اطلاعاتی در داروخانهها، نقشهای کلیدی کتابداران پزشکی است که رضایت بیماران را افزایش و از خطاهای پزشکی پیشگیری میکند. توسعه کارورزی بالینی و برجسته کردن این نقشها در برنامه درسی ضروری است زیرا کارورزی فرصتی مناسب برای تمرین و توسعه شغلی آینده فراهم میآورد.
مطالعه حاضر بر لزوم تمرکز بیشتر بر مهارتهای دیجیتال و فناوریهای نوین مانند هوش مصنوعی و واقعیت افزوده در کارورزی تأکید دارد که با یافتههای قبلی [31,39,40] همخوانی دارد. بااینحال، توافق در خصوص کارورزی با فناوریهای نوین (هوش مصنوعی، واقعیت مجازی و افزوده) بیش از متوسط ولی کمتر از سایر گویهها بود؛ این امر بیانگر نگرش مثبت دانشجویان و همزمان نیاز به زمان بیشتر، پشتوانه آموزشی و بستر مناسب است. پیشنهاد میشود در بازنگری برنامه درسی تحصیلات تکمیلی، دروس مرتبط با هوش مصنوعی، یادگیری ماشین، متاورس، واقعیت مجازی/افزوده، تئوری بازیها و برنامهنویسی گنجانده شود و مطالعات کیفی عمیقتری برای شناسایی کاربردها و نحوه اجرا طراحی شود. همچنین، دانشگاهها میتوانند از روشهای نوآورانه مانند کارورزی مجازی برای افزایش دسترسی و تنوع استفاده کنند. در خصوص کارورزی دوره دکتری، بیشتر اعضای هیئت علمی توافق داشتند که سرفصلها باید حیطههای تخصصی مانند مدیریت دانش، مدیریت اطلاعات، شناسایی، نقد و حل چالشهای مدیریتی، اجرایی و سیاستگذاری در نظام اطلاعرسانی سلامت را تأکید کند؛ این امر ضرورت ادغام مهارتهای اطلاعات درمانی، مشاوره و سیاستگذاری اطلاعاتی را نشان میدهد.
محدودیتها
از محدودیتهای این مطالعه میتوان به عدم تمایل دانشجویان و دانشآموختگان به مشارکت در نظرسنجی اشاره کرد که تلاش شد با توضیح درباره اهمیت و ضرورت انجام این مطالعه به شرکت در مطالعه ترغیب شوند. همچنین، محدودیت دیگر مطالعه عدم بررسی دیدگاه مدیران بیمارستانها است که بهعنوان مدیران بخش بالینی، فعالیت کتابداران در ارائه خدمات در بالین را نظارهگر هستند. پیشنهاد میشود در مطالعات بعدی این محدودیت رفع شود و دیدگاه این مدیران نیز بررسی شود.
نتیجهگیری
برنامههای کارورزی در رشته کتابداری و اطلاعرسانی پزشکی نیازمند اصلاحاتی است که شامل تقویت مهارتهای دیجیتال، توجه به چالشهای سیاستگذاری اطلاعاتی و ایجاد فرصتهای کارورزی در محیطهای مختلف و متنوع میباشد. این برنامهها باید شامل راهنماییهای دقیق، فرصتهای آموزش عملی و محیطهای حمایتی باشد که دانشجویان را برای ورود به مراحل بالاتر تحصیل و حرفه آماده کند. پیشنهاد میشود که دانشگاهها با ایجاد تعامل بیشتر با صنعت و مراکز دارای ظرفیت جذب کارورز و استخدام دانشآموختگان رشته و با فراهمآوری زمینه انجام کارورزی اجباری و کارورزی اختیاری (طرح نیروی انسانی با پرداخت) به ارتقای کیفیت آموزشهای عملی کمک کنند. استفاده از روشهای آموزشی نوین و بازخورد مستمر از دانشجویان میتواند به بهبود مداوم کیفیت برنامههای آموزشی کمک کند. نتایج این مطالعه میتواند به بهبود کیفیت برنامههای آموزشی و ارتقاء مهارتهای حرفهای و تخصصی دانشجویان کتابداری و اطلاع رسانی پزشکی کمک کند.
پیوست آنلاین
یافتههای تکمیلی
اعلانها
ملاحظات اخلاقی: این مطالعه در راستای توصیه دبیرخانه شورای آموزش علوم پایه پزشکی، بهداشت و تخصصی وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی کشور برای بازنگری برنامههای درسی، طراحی و در کمیته اخلاق پژوهشی دانشگاه علوم پزشکی تبریز با کد IR.TBZMED. REC 1402.449 به تصویب رسیده است.
حمایت مالی: این پژوهش با حمایت مالی دانشگاه تبریز با کد طرح(72046) انجام شده است. حامی مالی هیچگونه نقشی در گردآوری داده، تحلیل داده و نگارش مقاله نداشته است.
تضاد منافع: نویسندگان اذعان میدارند که تضاد منافعی وجود ندارد.
مشارکت نویسندگان: وحیده زارع گاوگانی: مفهومسازی، طراحی مطالعه، نگارش- بررسی و ویرایش، تایید نهایی، سرپرستی مطالعه؛ مینا محامی اسکویی: روششناسی، گردآوری داده، تحلیل داده، نگارش-پیشنویس، نگارش- بررسی و ویرایش، تایید نهایی؛ لیلا نعمتی انارکی: روششناسی، نگارش – بررسی و ویرایش، تایید نهایی؛ سیروس پناهی: روششناسی، نگارش – بررسی و ویرایش، تایید نهایی؛ فیروزه زارع فراشبندی: روششناسی، نگارش – بررسی و ویرایش، تایید نهایی؛ حسن اشرفی ریزی: روششناسی، نگارش – بررسی و ویرایش، تایید نهایی؛ مریم اخوتی: روششناسی، نگارش – بررسی و ویرایش، تایید نهایی؛ مریم شکفته: روششناسی، نگارش – بررسی و ویرایش، تایید نهایی.
رضایت برای انتشار: مورد ندارد.
دسترسی به دادهها: با ذکر دلیل معقول از طریق ارتباط با نویسنده مسئول امکان پذیر است.
استفاده از هوش مصنوعی : مورد ندارد.
تشکر و قدردانی: بدینوسیله از اعضای محترم هیئت ممتحنه، ارزشیابی و برنامهریزی رشته کتابداری و اطلاعرسانی پزشکی به خاطر مشارکت در بحث گروهی متمرکز و ارائه نظرات ارزشمندشان در توسعه برنامه درسی کار در عرصه و دبیر محترم شورای آموزش علوم پایه پزشکی، بهداشت و تخصصی، آقای دکتر درگاهی، خانم دکتر بختیاری و خانم دکتر غضنفری به خاطر حمایتهای فکری و سیاستگذاری قدردانی میشود
نوع مقاله: پژوهشي |
موضوع مقاله:
کتابداری و اطلاع رسانی پزشکی
دریافت: 1404/3/16 | پذیرش: 1404/12/2 | انتشار: 1404/12/10
دریافت: 1404/3/16 | پذیرش: 1404/12/2 | انتشار: 1404/12/10
پیوست [PDF 312 KB] (4 دریافت)
ارسال پیام به نویسنده مسئول
| بازنشر اطلاعات | |
 |
این مقاله تحت شرایط Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License قابل بازنشر است. |
