جلد 28، شماره 4 - ( 12-1404 )
جلد 28 شماره 4 صفحات 84-70 |
برگشت به فهرست نسخه ها
Download citation:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
Rahmani M, Ghafoorifard S, Soufi K, Fotoukian F, Asghari N, zeirani A. Feasibility study of telemedicine implementation in Saveh city healthcare centers: a cross-sectional study in 2023. jha 2026; 28 (4) :70-84
URL: http://jha.iums.ac.ir/article-1-4678-fa.html
URL: http://jha.iums.ac.ir/article-1-4678-fa.html
رحمانی میثم، غفوری فرد شادی، صوفی کیمیا، فتوکیان فرنوش، اصغری نرگس، زیرانی آناهیتا. امکانسنجی پیادهسازی پزشکی از راه دور در مراکز درمانی شهر ساوه: مطالعه مقطعی در سال 1402. فصلنامه مدیریت سلامت. 1404; 28 (4) :70-84
میثم رحمانی1 
، شادی غفوری فرد2 ، کیمیا صوفی2 ، فرنوش فتوکیان2 ، نرگس اصغری2 ، آناهیتا زیرانی3
، شادی غفوری فرد2 ، کیمیا صوفی2 ، فرنوش فتوکیان2 ، نرگس اصغری2 ، آناهیتا زیرانی3
1- گروه فناوری اطلاعات سلامت، دانشکده علوم پزشکی ساوه، ساوه، ایران.
2- کمیته تحقیقات دانشجویی، دانشکده علوم پزشکی ساوه، ساوه، ایران.
3- گروه فناوری اطلاعات سلامت، دانشکده علوم پزشکی ساوه، ساوه، ایران. ،o.zeirani@gmail.com
2- کمیته تحقیقات دانشجویی، دانشکده علوم پزشکی ساوه، ساوه، ایران.
3- گروه فناوری اطلاعات سلامت، دانشکده علوم پزشکی ساوه، ساوه، ایران. ،
متن کامل [PDF 1291 kb]
(10 دریافت)
| چکیده (HTML) (23 مشاهده)
.PNG)
متن کامل: (4 مشاهده)
مقدمه
پزشکی از راه دور روشی برای ارائه خدمات سلامت و مراقبت در شرایطی است که میان ارائهدهنده و گیرنده خدمت، جدایی زمانی، مکانی یا هر دو وجود دارد [1]. در این رویکرد، فناوریهای ارتباطی و ویدئویی برای تسهیل ارائه خدمات سلامت از راه دور بهکارگرفته میشوند که موجب تلفیق محیطهای آموزشی و درمانی در قالب فرآیند واحد مراقبت سلامت میشود [2،3]. با وجود پیشرفتهای جهانی در توسعه زیرساختهای پزشکی از راه دور، استفاده مؤثر از این فناوری هنوز محدود و پراکنده است و تنها بخش کوچکی از مراکز درمانی مجهز به سامانههای فعال پزشکی از راه دور هستند و برنامههای موجود به خصوص در کشورهای توسعه نیافته عمدتاً در مرحله آزمایشی باقی ماندهاند [4]. مطالعات متعددی وضعیت زیرساختها، نگرش پزشکان و دیدگاههای مدیران بیمارستانها را نسبت به پزشکی از راه دور بررسی کردهاند ولی بیشتر این پژوهشها کلی و مبتنی بر منطقهای محدود بودهاند [1،5،6]. همچنین، مطالعات جامع و بومی برای بررسی همزمان موانع و تسهیلکنندهها با توجه دقیق به ویژگیهای خاص مراکز درمانی منطقه هنوز اندک است. در ایران، طی سالهای اخیر مطالعات زیادی به بررسی نگرش پزشکان، امکانسنجی زیرساختی و موانع پیادهسازی پزشکی از راه دور پرداختهاند. نتایج این پژوهشها نشان میدهند که با وجود ظرفیتهای فناورانه، چالشهایی نظیر ضعف زیرساختهای ارتباطی، نبود حمایتهای بیمهای پایدار، کمبود آموزش نیروی انسانی و ناهماهنگیهای سازمانی مانع توسعه اثربخش خدمات پزشکی از راه دور شدهاند [12-7]. شواهد اخیر نشان میدهد که کمتر از ۳۰ درصد مراکز درمانی ایران دارای زیرساخت فعال میباشند و اغلب پروژهها به دلیل ضعف فرهنگ سازمانی و نبود حمایت مدیران اجرایی متوقف شدهاند [7]. این وضعیت منجر به تداوم نابرابری در دسترسی خدمات تخصصی و اتلاف منابع میشود. از سوی دیگر، تصمیمگیری اجرایی برای سرمایهگذاری بر زیرساختهای پزشکی از راه دور، بدون شناخت دقیق عوامل مدیریتی، اقتصادی و فرهنگی مؤثر بر پذیرش آن انجام میگیرد [13].
افزون بر این، تحقیقات کمی وجود دارد که همزمان نقش عوامل مدیریتی و فرهنگ سازمانی را در کنار عناصر فنی و اقتصادی بر پذیرش پزشکی از راه دور بررسی نماید [8]. در شرایطی که بیش از ۶۵ درصد جمعیت کشور خارج از مراکز دانشگاهی زندگی میکنند، طبق مطالعات، کمبود ارتباط تخصصی میان پزشک و بیمار بهویژه در مناطق محروم باعث افزایش مراجعات غیرضروری و تأخیر در تصمیمهای بالینی میشود [7]. همچنین، نبود سیاستهای بیمهای و حمایت مالی پایدار مانع اصلی توسعه خدمات سلامت مجازی در بیشتر کشورها است [14]. این شکاف میان ظرفیت فناورانه و پیادهسازی واقعی، ضرورت امکانسنجی و بررسی موانع اجرایی پزشکی از راه دور در سطح مراکز درمانی شهری را برجسته میسازد. بنابراین، درک عمیق این چالشها و فرصتها در سطوح مختلف میتواند به بهبود تصمیمگیری و برنامهریزی راهبردی برای فناوریهای سلامت دیجیتال در ایران، بهویژه در مراکز سلامت شهری نظیر شهر ساوه کمک کند. این خلأ پژوهشی و ضرورت رویکردی جامعتر، اهمیت انجام مطالعات میدانی میانرشتهای برای امکانسنجی و شناسایی عوامل کلیدی اجرای پزشکی از راه دور را برجسته میکند [5]. بنابراین، هدف این پژوهش امکانسنجی پیادهسازی پزشکی از راه دور از ابعاد مختلف انسانی-حرفهای، فنی-ارتباطی و سازمانی-مدیریتی در مراکز درمانی شهرستان ساوه بود.
روشها
این مطالعه توصیفی-تحلیلی بهصورت مقطعی با رویکرد کمی، در سال ۲۰۲۳ در مراکز درمانی منتخب شهر ساوه انجام شده است. برای اطمینان از دقت و جامعیت گزارش روششناسی، چکلیست STROBE بهعنوان راهنمای استاندارد برای مطالعات مقطعی مشاهدهای استفاده شد. مطالعه طی ششماه در بخشهای مدیریتی، درمانی و فناوری اطلاعات مراکز درمانی شهری شهر ساوه اجرا شد که انتخاب آنها بر اساس در دسترس بودن خدمات تخصصی، پوشش گروههای اصلی مراقبت (مدیران، پزشکان و کارکنان فناوری اطلاعات)، و برخورداری از حداقل زیرساخت ارتباطی نظیر اتصال LAN/WAN و اینترنت فعال صورت گرفت. هر مرکز بهطور مستقل مورد بازدید و گردآوری داده قرار گرفت و دادهها از پاسخدهندگان شاغل در همان مرکز جمعآوری شد. جامعه پژوهش شامل ۱۹ مدیر، ۷۰ پزشک و ۱۳ کارمند فناوری اطلاعات در مراکز مورد نظر بود. با توجه به حجم محدود جامعه هدف و امکان دسترسی به تمام افراد واجد شرایط، نمونهگیری انجام نشد و تمام افراد مایل به همکاری وارد مطالعه شدند. این حجم براساس دسترسی کامل، کفایت آماری برای آزمونهای واریانس گروهی (ANOVA) را دارا بود. معیارهای ورود شامل داشتن حداقل یک سال سابقه کار مرتبط در همان مرکز درمانی و تمایل به شرکت در پژوهش بود. معیارهای خروج شامل تکمیل نکردن بیش از ۲۰ درصد سؤالات پرسشنامه، فقدان حضور فعال در بخش در زمان اجرای مطالعه، بروز هرگونه تعارض منافع یا وابستگی سازمانی مؤثر در پاسخها بود.
دادهها با استفاده از پرسشنامهای جمعآوری شد که بر اساس ابزارهای مطالعات مهرآیین و همکاران [9] و کیبرو در اوگاندا [4] و متناسب با اهداف مطالعه حاضر طراحی و تدوین شد. پرسشنامه در سه نسخه جداگانه برای گروههای شغلی مختلف (کارکنان فناوری اطلاعات، مدیران و پزشکان) آماده و سؤالات متناسب با حوزه وظایف و نقش هر گروه تنظیم شد. این تفکیک با هدف افزایش دقت پاسخها و جلوگیری از ورود دادههای غیرمرتبط انجام شد. به همین دلیل، تحلیل نتایج هر گروه صرفاً محدود به حوزه تخصصی مربوط به خود بوده و مقایسه میان گروهها فقط در متغیرهای مشترک مانند سطح آگاهی و نگرش نسبت به اجرای پزشکی از راه دور صورت گرفت. پرسشنامهها با هدف ارزیابی زیرساختهای مختلف و موانع استفاده از پزشکی از راه دور تدوین شدند و در تمام نسخهها از ساختار طبقهبندیشده و هماهنگ استفاده شد. هر پرسشنامه شامل دو بخش اصلی بود: بخش نخست شامل هفت سؤال جمعیتشناختی بود و بخش دوم متناسب با گروه هدف، شامل سؤالات تخصصی موضوعی بود. در نسخه کارکنان فناوری اطلاعات، پرسشنامه شامل چهار محور اصلی شامل آگاهی و تجربه استفاده از پزشکی از راه دور، وضعیت تجهیزات و امکانات فنی، بودجه و منابع موجود، و شبکه و امنیت اطلاعات بود. این نسخه در مجموع 39 سؤال داشت و مبنای ارزیابی آمادگی فنی مراکز درمانی برای استقرار پزشکی از راه دور قرار گرفت. نسخه مدیران شامل چهار محور آگاهی عمومی، فرهنگ اداری و سازمانی، فرآیند جریان کار و موانع مدیریتی بود. در این نسخه تأکید بر شناسایی نگرش مدیران نسبت به پذیرش پزشکی از راه دور، توان اجرایی، و موانع ساختاری مرتبط با سیاستها و منابع بود. نسخه پزشکان در سه محور آگاهی و نگرش نسبت به اجرای پزشکی از راه دور، ارزیابی نیازها و موانع استفاده تنظیم شد و مانند نسخه مدیران شامل 31 سؤال بود. این پرسشنامه آگاهی و نگرش پزشکان درباره اثربخشی پزشکی از راه دور، میزان آمادگی برای استفاده از خدمات و تأثیر آن بر ارجاع بیماران و حجم کاری را ارزیابی میکرد. تمام سؤالها با طیف لیکرت پنجدرجهای از «کاملاً مخالفم» تا «کاملاً موافقم» ارزیابی شدند و نمره بالاتر نشاندهنده نگرش مثبتتر یا آگاهی بیشتر نسبت به پزشکی از راه دور بود. نمونه ای از هر سه نسخه پرسشنامه در پیوست آمده است.
برای تضمین کیفیت ابزار، روایی صوری و محتوایی آن توسط پنج عضو هیئت علمی دانشگاه در حوزه فناوری اطلاعات سلامت و پزشکی از راه دور تأیید شد. برای سنجش پایایی، روش آزمون-بازآزمون با فاصله زمانی ده روز و با شرکت نه نفر از جامعه مطالعه انجام شد که ضریب همبستگی پیرسون برابر با 0/71 بهدست آمد. همچنین، سازگاری درونی با محاسبه آلفای کرونباخ برای هر حوزه پرسشنامه سنجیده شد که تمام مقادیر بیشتر از 70 درصد بود که و نشانه پایایی مطلوب ابزار است. جمعآوری دادهها بهصورت حضوری در محل مراکز درمانی و توسط دو پژوهشگر آموزشدیده انجام شد و بلافاصله پس از دریافت از نظر کامل بودن بررسی شدند. موارد دارای نقص جزئی همان لحظه با همکاری شرکتکننده تکمیل شد تا از حذف پرسشنامهها و کاهش حجم نمونه جلوگیری شود. بنابراین، هیچ پرسشنامهای به دلیل نقص اطلاعات از تحلیل نهایی کنار گذاشته نشد.
برای کاهش خطای سوگیری، جمعآوری دادهها توسط دو پژوهشگر آموزشدیده در محیط کار انجام شد تا اثر نفوذ یا القای نظر محقق کاسته شود. همچنین، برای کنترل سوگیری انتخاب، همه افراد واجد شرایط وارد مطالعه شدند. تمام شرکتکنندگان پس از دریافت توضیحات و اطمینان از محرمانگی و رعایت بینامی، رضایتنامه کتبی را امضا کردند. جمعآوری دادهها حضوری و توسط پژوهشگران پس از هماهنگی با مسئولان مراکز درمانی، و با توزیع و دریافت پرسشنامه در محل انجام شد. هیچگونه پاداش یا مشوق مالی برای شرکتکنندگان در نظر گرفته نشد. دادههای جمعآوریشده ابتدا در نرمافزار Excel 2019 وارد و سپس به SPSS نسخه ۲۴ منتقل شد. نمرات ترکیبی برای حوزههای نگرش، زیرساخت و موانع اجرایی محاسبه و بهصورت میانگین کل گزارش شد. بهمنظور تفسیر نتایج و تسهیل گزارش در مقیاس پنج درجهای لیکرت، میانگین نمرات بهدستآمده در سه سطح طبقهبندی شد. بدین صورت که میانگین نمره بین 1 تا 2/3 بهعنوان آمادگی پایین، 2/3 تا 3/6 آمادگی میانه و 3/6 تا 5 آمادگی بالا در نظر گرفته شد. برای توصیف ویژگیهای جمعیتشناختی و پاسخهای شرکتکنندگان از آمار توصیفی (تعداد، درصد، میانگین و انحراف معیار) و برای مقایسه میانگین نگرشها میان گروههای شغلی مختلف از تحلیل واریانس یکطرفه استفاده شد. پیش از اجرای ANOVA، پیشفرضهای نرمال بودن توزیع دادهها با استفاده از آزمون Kolmogorov–Smirnov و همگنی واریانسها با آزمون Levene بررسی شد. دادهها واجد شرایط اجرای آزمون ANOVA بودند و هیچ نقض معناداری از پیشفرضها مشاهده نشد. سطح معنیداری در تمام آزمونهای آماری کمتر از 0/05 در نظر گرفته شد.
یافتهها
اطلاعات جمعیتشناختی مشارکتکنندگان: در مجموع، ۱۰۲ نفر شامل ۷۰ پزشک، ۱۹ مدیر و ۱۳ کارمند فناوری اطلاعات در مطالعه شرکت کردند. در میان پزشکان، بیشترین فراوانی مربوط به گروههای سنی ۳۰ تا ۴۰ سال و بالای ۵۰ سال بود. در هر سه گروه، بیشتر شرکتکنندگان مرد بودند. از نظر رشته تحصیلی، پزشکان عمدتاً دارای رشته های پزشکی عمومی (35/9 درصد) بودند. در میان مدیران، بیشترین رشتههای تحصیلی مربوط به مدیریت (36/8 درصد) و پزشکی (15/8 درصد) بود. بیشتر پزشکان کمتر از ۱۰ سال سابقه کار داشتند؛ درحالیکه بیشتر مدیران دارای ۱۰ تا ۲۰ سال سابقه کاری بودند. در میان کارکنان فناوری اطلاعات نیز بیشتر افراد کمتر از ۱۰ سال سابقه کار داشتند (جدول ۱).
.PNG)
آگاهی نسبت به فناوری پزشکی از راه دور: بیشتر پزشکان، مدیران و کارکنان فناوری اطلاعات با مفهوم پزشکی از راه دور آشنایی داشتند و کارکنان فناوری اطلاعات بالاترین سطح آگاهی و تجربه قبلی را نشان دادند؛ بهطوریکه 87/1 درصد از پزشکان (61 نفر)، 94/7 درصد از مدیران (18 نفر) و 76/9درصد از کارشناسان فناوری اطلاعات (10نفر) پاسخ مثبت دادند (جدول ۲ ).
نگرش کارکنان نسبت به تأثیر و اجرای فناوری پزشکی از راه دور: میان سه گروه شرکتکنندگان، نگرش کلی نسبت به اثر و اجرای پزشکی از راه دور متفاوت بود. در زمینه مقرونبهصرفه بودن استفاده از پزشکی از راه دور در مقایسه با روشهای سنتی ارائه مراقبت، پزشکان میانگین امتیاز 1/1±3 را کسب کردند ولی میانگین در مدیران 0/9±3/5 و در کارکنان فناوری اطلاعات 0/8±3/6 بود. میانگین کل نگرش نسبت به تأثیر فناوری پزشکی از راه دور بهترتیب 1/1±3/1 در پزشکان، 1/7±3/7 در مدیران و 1±3/8 در کارکنان فناوری اطلاعات بود. در مجموع، یافتهها نشان میدهد که کارکنان فناوری اطلاعات و مدیران با میانگین بالاتر از 3/7، نگرش مثبتتری نسبت به اثربخشی و ضرورت سرمایهگذاری در پزشکی از راه دور دارند( جدول ۳).
بر اساس نتایج آزمون ANOVA (جدول ۴)، میان پزشکان، مدیران و کارکنان فناوری اطلاعات از نظر موافقت با پزشکی از راه دور تفاوت معنادار آماری وجود داشت (4/95=F ، 2/99=df، 0/012=P) که نشاندهنده تفاوت نگرش گروههای شغلی مختلف نسبت به پذیرش این فناوری است. با این حال، بین گروهها از نظر تأثیر ادراکشده پزشکی از راه دور بر جریان کار یا موانع ادراکشده اجرای آن تفاوت معناداری مشاهده نشد (0/82=F، 44/0=P). مقایسه میان موانع پیادهسازی پزشکی از راه دور از دیدگاه مدیران و پزشکان نیز اختلاف معناداری نشان نداد (1/66=F، 0/20=P).
ارزیابی زیرساختهای فنی و ارتباطی: ارزیابی زیرساختهای فنی و ارتباطی نشان داد که بیشتر مراکز دارای تجهیزات پایهای مانند رایانه رومیزی (92/3 درصد)، دسترسی به اینترنت (92/3 درصد)، سرور (69/2 درصد) و تلفن (69/2 درصد) هستند. فناوریهای پیشرفتهتر نظیر تصویربرداری دیجیتال اشعه ایکس (0 درصد) و مانیتورهای مجهز به دوربین دیجیتال (15/4 درصد) کمتر در دسترس بود. اتصال به اینترنت گسترده و از طریق وایرلس یا ADSL فراهم شده (هر کدام 61/5 درصد) و بیشتر مراکز نیز دارای وبسایت فعال (61/5 درصد) و ایمیل سازمانی (76/9 درصد) بودند. در همه مراکز، انتقال داده و صوت از طریق شبکه داخلی پشتیبانی میشد و شبکه LAN یا ترکیبی از LAN و WAN غالب بود. تدابیر امنیتی شبکه از جمله نرمافزار آنتیویروس و فایروال (هر کدام 92/3 درصد) بهطور گسترده اجرا شده بود و در بیشتر مراکز یک مسئول امنیت شبکه (76/9 درصد) حضور داشت و از شرکتهای فناوری اطلاعات بیرونی برای پشتیبانی امنیت (69/2 درصد) استفاده میشد (جدول 1 پیوست).
.PNG)
حمایت سازمانی و فرهنگ اداری: میزان وجود برنامهریزی راهبردی و ارائه منظم پزشکی از راه دور در سازمانها پایین (میانگین = 1/6 و 1/3 از ۳) بود. حمایت پزشکان نیز نسبتاً ضعیف ارزیابی شد (1/6 از ۳). در مقابل، حمایت هیئتمدیره (2/5) و بهویژه مدیران ارشد اجرایی (2/7) مطلوبتر بود. بهطور کلی، این نتایج نشان میدهد که باوجود نیاز شدید ادراکشده به دسترسی به مراقبتهای تخصصی و اورژانسی، فقدان برنامههای رسمی، محدود بودن حمایت پزشکان و ضعف در برنامهریزی، مانع پیادهسازی مؤثر پزشکی از راه دور شدهاند (شکل 1).
نیاز پزشکان نسبت به فناوری پزشکی از راه دور: ارزیابی شیوههای ارجاع و نگرش پزشکان نسبت به پزشکی از راه دور نشان داد که در ۳۰ درصد از مراکز، بیش از ۵۰ ویزیت بیمار در روز گزارش شده است ولی اکثر ارجاعات روزانه شامل یک تا پنج بیمار بود که جهت ارزیابی تخصصی و مشاوره به بیمارستانهای تخصصی ارجاع میشدند. بیش از نیمی از پزشکان معتقد بودند که پزشکی از راه دور میتواند منجر به کاهش مراجعات بیماران (55/7درصد) و کاهش ازدحام در بیمارستانهای ارجاعدهنده (81/4 درصد) شود. تنها ۳۰ درصد ترجیح دادند از پزشکی از راه دور بهجای روشهای سنتی استفاده کنند و 74/3 درصد آن را تهدیدی بالقوه تلقی کردند. پزشکان برای اجرای مؤثر پزشکی از راه دور، نیاز به آموزش جامع (51/4 درصد)، پرداخت عادلانه (42/9 درصد)، دستورالعملهای بالینی شفاف (38/6 درصد) و سیاستهای حمایتی (35/7 درصد) را از الزامات کلیدی برشمردند (جدول 2 پیوست).
موانع پیادهسازی فناوری پزشکی از راه دور از دیدگاه مدیران و پزشکان: مهمترین موانع اصلی اجرای پزشکی از راه دور از دیدگاه پزشکان و مدیران مربوط به مسائل بیمه و بازپرداخت هزینهها (پزشکان: 4، مدیران: 4/1)، چالشهای صدور مجوز (پزشکان: 3/2، مدیران: 4)، هزینههای اولیه بالا (پزشکان: 3/7، مدیران: 3/7) و ناکافی بودن آموزش (پزشکان: 3/8، مدیران: 3/8) بود (شکل ۲).
.PNG)
.PNG)
پزشکی از راه دور روشی برای ارائه خدمات سلامت و مراقبت در شرایطی است که میان ارائهدهنده و گیرنده خدمت، جدایی زمانی، مکانی یا هر دو وجود دارد [1]. در این رویکرد، فناوریهای ارتباطی و ویدئویی برای تسهیل ارائه خدمات سلامت از راه دور بهکارگرفته میشوند که موجب تلفیق محیطهای آموزشی و درمانی در قالب فرآیند واحد مراقبت سلامت میشود [2،3]. با وجود پیشرفتهای جهانی در توسعه زیرساختهای پزشکی از راه دور، استفاده مؤثر از این فناوری هنوز محدود و پراکنده است و تنها بخش کوچکی از مراکز درمانی مجهز به سامانههای فعال پزشکی از راه دور هستند و برنامههای موجود به خصوص در کشورهای توسعه نیافته عمدتاً در مرحله آزمایشی باقی ماندهاند [4]. مطالعات متعددی وضعیت زیرساختها، نگرش پزشکان و دیدگاههای مدیران بیمارستانها را نسبت به پزشکی از راه دور بررسی کردهاند ولی بیشتر این پژوهشها کلی و مبتنی بر منطقهای محدود بودهاند [1،5،6]. همچنین، مطالعات جامع و بومی برای بررسی همزمان موانع و تسهیلکنندهها با توجه دقیق به ویژگیهای خاص مراکز درمانی منطقه هنوز اندک است. در ایران، طی سالهای اخیر مطالعات زیادی به بررسی نگرش پزشکان، امکانسنجی زیرساختی و موانع پیادهسازی پزشکی از راه دور پرداختهاند. نتایج این پژوهشها نشان میدهند که با وجود ظرفیتهای فناورانه، چالشهایی نظیر ضعف زیرساختهای ارتباطی، نبود حمایتهای بیمهای پایدار، کمبود آموزش نیروی انسانی و ناهماهنگیهای سازمانی مانع توسعه اثربخش خدمات پزشکی از راه دور شدهاند [12-7]. شواهد اخیر نشان میدهد که کمتر از ۳۰ درصد مراکز درمانی ایران دارای زیرساخت فعال میباشند و اغلب پروژهها به دلیل ضعف فرهنگ سازمانی و نبود حمایت مدیران اجرایی متوقف شدهاند [7]. این وضعیت منجر به تداوم نابرابری در دسترسی خدمات تخصصی و اتلاف منابع میشود. از سوی دیگر، تصمیمگیری اجرایی برای سرمایهگذاری بر زیرساختهای پزشکی از راه دور، بدون شناخت دقیق عوامل مدیریتی، اقتصادی و فرهنگی مؤثر بر پذیرش آن انجام میگیرد [13].
افزون بر این، تحقیقات کمی وجود دارد که همزمان نقش عوامل مدیریتی و فرهنگ سازمانی را در کنار عناصر فنی و اقتصادی بر پذیرش پزشکی از راه دور بررسی نماید [8]. در شرایطی که بیش از ۶۵ درصد جمعیت کشور خارج از مراکز دانشگاهی زندگی میکنند، طبق مطالعات، کمبود ارتباط تخصصی میان پزشک و بیمار بهویژه در مناطق محروم باعث افزایش مراجعات غیرضروری و تأخیر در تصمیمهای بالینی میشود [7]. همچنین، نبود سیاستهای بیمهای و حمایت مالی پایدار مانع اصلی توسعه خدمات سلامت مجازی در بیشتر کشورها است [14]. این شکاف میان ظرفیت فناورانه و پیادهسازی واقعی، ضرورت امکانسنجی و بررسی موانع اجرایی پزشکی از راه دور در سطح مراکز درمانی شهری را برجسته میسازد. بنابراین، درک عمیق این چالشها و فرصتها در سطوح مختلف میتواند به بهبود تصمیمگیری و برنامهریزی راهبردی برای فناوریهای سلامت دیجیتال در ایران، بهویژه در مراکز سلامت شهری نظیر شهر ساوه کمک کند. این خلأ پژوهشی و ضرورت رویکردی جامعتر، اهمیت انجام مطالعات میدانی میانرشتهای برای امکانسنجی و شناسایی عوامل کلیدی اجرای پزشکی از راه دور را برجسته میکند [5]. بنابراین، هدف این پژوهش امکانسنجی پیادهسازی پزشکی از راه دور از ابعاد مختلف انسانی-حرفهای، فنی-ارتباطی و سازمانی-مدیریتی در مراکز درمانی شهرستان ساوه بود.
روشها
این مطالعه توصیفی-تحلیلی بهصورت مقطعی با رویکرد کمی، در سال ۲۰۲۳ در مراکز درمانی منتخب شهر ساوه انجام شده است. برای اطمینان از دقت و جامعیت گزارش روششناسی، چکلیست STROBE بهعنوان راهنمای استاندارد برای مطالعات مقطعی مشاهدهای استفاده شد. مطالعه طی ششماه در بخشهای مدیریتی، درمانی و فناوری اطلاعات مراکز درمانی شهری شهر ساوه اجرا شد که انتخاب آنها بر اساس در دسترس بودن خدمات تخصصی، پوشش گروههای اصلی مراقبت (مدیران، پزشکان و کارکنان فناوری اطلاعات)، و برخورداری از حداقل زیرساخت ارتباطی نظیر اتصال LAN/WAN و اینترنت فعال صورت گرفت. هر مرکز بهطور مستقل مورد بازدید و گردآوری داده قرار گرفت و دادهها از پاسخدهندگان شاغل در همان مرکز جمعآوری شد. جامعه پژوهش شامل ۱۹ مدیر، ۷۰ پزشک و ۱۳ کارمند فناوری اطلاعات در مراکز مورد نظر بود. با توجه به حجم محدود جامعه هدف و امکان دسترسی به تمام افراد واجد شرایط، نمونهگیری انجام نشد و تمام افراد مایل به همکاری وارد مطالعه شدند. این حجم براساس دسترسی کامل، کفایت آماری برای آزمونهای واریانس گروهی (ANOVA) را دارا بود. معیارهای ورود شامل داشتن حداقل یک سال سابقه کار مرتبط در همان مرکز درمانی و تمایل به شرکت در پژوهش بود. معیارهای خروج شامل تکمیل نکردن بیش از ۲۰ درصد سؤالات پرسشنامه، فقدان حضور فعال در بخش در زمان اجرای مطالعه، بروز هرگونه تعارض منافع یا وابستگی سازمانی مؤثر در پاسخها بود.
دادهها با استفاده از پرسشنامهای جمعآوری شد که بر اساس ابزارهای مطالعات مهرآیین و همکاران [9] و کیبرو در اوگاندا [4] و متناسب با اهداف مطالعه حاضر طراحی و تدوین شد. پرسشنامه در سه نسخه جداگانه برای گروههای شغلی مختلف (کارکنان فناوری اطلاعات، مدیران و پزشکان) آماده و سؤالات متناسب با حوزه وظایف و نقش هر گروه تنظیم شد. این تفکیک با هدف افزایش دقت پاسخها و جلوگیری از ورود دادههای غیرمرتبط انجام شد. به همین دلیل، تحلیل نتایج هر گروه صرفاً محدود به حوزه تخصصی مربوط به خود بوده و مقایسه میان گروهها فقط در متغیرهای مشترک مانند سطح آگاهی و نگرش نسبت به اجرای پزشکی از راه دور صورت گرفت. پرسشنامهها با هدف ارزیابی زیرساختهای مختلف و موانع استفاده از پزشکی از راه دور تدوین شدند و در تمام نسخهها از ساختار طبقهبندیشده و هماهنگ استفاده شد. هر پرسشنامه شامل دو بخش اصلی بود: بخش نخست شامل هفت سؤال جمعیتشناختی بود و بخش دوم متناسب با گروه هدف، شامل سؤالات تخصصی موضوعی بود. در نسخه کارکنان فناوری اطلاعات، پرسشنامه شامل چهار محور اصلی شامل آگاهی و تجربه استفاده از پزشکی از راه دور، وضعیت تجهیزات و امکانات فنی، بودجه و منابع موجود، و شبکه و امنیت اطلاعات بود. این نسخه در مجموع 39 سؤال داشت و مبنای ارزیابی آمادگی فنی مراکز درمانی برای استقرار پزشکی از راه دور قرار گرفت. نسخه مدیران شامل چهار محور آگاهی عمومی، فرهنگ اداری و سازمانی، فرآیند جریان کار و موانع مدیریتی بود. در این نسخه تأکید بر شناسایی نگرش مدیران نسبت به پذیرش پزشکی از راه دور، توان اجرایی، و موانع ساختاری مرتبط با سیاستها و منابع بود. نسخه پزشکان در سه محور آگاهی و نگرش نسبت به اجرای پزشکی از راه دور، ارزیابی نیازها و موانع استفاده تنظیم شد و مانند نسخه مدیران شامل 31 سؤال بود. این پرسشنامه آگاهی و نگرش پزشکان درباره اثربخشی پزشکی از راه دور، میزان آمادگی برای استفاده از خدمات و تأثیر آن بر ارجاع بیماران و حجم کاری را ارزیابی میکرد. تمام سؤالها با طیف لیکرت پنجدرجهای از «کاملاً مخالفم» تا «کاملاً موافقم» ارزیابی شدند و نمره بالاتر نشاندهنده نگرش مثبتتر یا آگاهی بیشتر نسبت به پزشکی از راه دور بود. نمونه ای از هر سه نسخه پرسشنامه در پیوست آمده است.
برای تضمین کیفیت ابزار، روایی صوری و محتوایی آن توسط پنج عضو هیئت علمی دانشگاه در حوزه فناوری اطلاعات سلامت و پزشکی از راه دور تأیید شد. برای سنجش پایایی، روش آزمون-بازآزمون با فاصله زمانی ده روز و با شرکت نه نفر از جامعه مطالعه انجام شد که ضریب همبستگی پیرسون برابر با 0/71 بهدست آمد. همچنین، سازگاری درونی با محاسبه آلفای کرونباخ برای هر حوزه پرسشنامه سنجیده شد که تمام مقادیر بیشتر از 70 درصد بود که و نشانه پایایی مطلوب ابزار است. جمعآوری دادهها بهصورت حضوری در محل مراکز درمانی و توسط دو پژوهشگر آموزشدیده انجام شد و بلافاصله پس از دریافت از نظر کامل بودن بررسی شدند. موارد دارای نقص جزئی همان لحظه با همکاری شرکتکننده تکمیل شد تا از حذف پرسشنامهها و کاهش حجم نمونه جلوگیری شود. بنابراین، هیچ پرسشنامهای به دلیل نقص اطلاعات از تحلیل نهایی کنار گذاشته نشد.
برای کاهش خطای سوگیری، جمعآوری دادهها توسط دو پژوهشگر آموزشدیده در محیط کار انجام شد تا اثر نفوذ یا القای نظر محقق کاسته شود. همچنین، برای کنترل سوگیری انتخاب، همه افراد واجد شرایط وارد مطالعه شدند. تمام شرکتکنندگان پس از دریافت توضیحات و اطمینان از محرمانگی و رعایت بینامی، رضایتنامه کتبی را امضا کردند. جمعآوری دادهها حضوری و توسط پژوهشگران پس از هماهنگی با مسئولان مراکز درمانی، و با توزیع و دریافت پرسشنامه در محل انجام شد. هیچگونه پاداش یا مشوق مالی برای شرکتکنندگان در نظر گرفته نشد. دادههای جمعآوریشده ابتدا در نرمافزار Excel 2019 وارد و سپس به SPSS نسخه ۲۴ منتقل شد. نمرات ترکیبی برای حوزههای نگرش، زیرساخت و موانع اجرایی محاسبه و بهصورت میانگین کل گزارش شد. بهمنظور تفسیر نتایج و تسهیل گزارش در مقیاس پنج درجهای لیکرت، میانگین نمرات بهدستآمده در سه سطح طبقهبندی شد. بدین صورت که میانگین نمره بین 1 تا 2/3 بهعنوان آمادگی پایین، 2/3 تا 3/6 آمادگی میانه و 3/6 تا 5 آمادگی بالا در نظر گرفته شد. برای توصیف ویژگیهای جمعیتشناختی و پاسخهای شرکتکنندگان از آمار توصیفی (تعداد، درصد، میانگین و انحراف معیار) و برای مقایسه میانگین نگرشها میان گروههای شغلی مختلف از تحلیل واریانس یکطرفه استفاده شد. پیش از اجرای ANOVA، پیشفرضهای نرمال بودن توزیع دادهها با استفاده از آزمون Kolmogorov–Smirnov و همگنی واریانسها با آزمون Levene بررسی شد. دادهها واجد شرایط اجرای آزمون ANOVA بودند و هیچ نقض معناداری از پیشفرضها مشاهده نشد. سطح معنیداری در تمام آزمونهای آماری کمتر از 0/05 در نظر گرفته شد.
یافتهها
اطلاعات جمعیتشناختی مشارکتکنندگان: در مجموع، ۱۰۲ نفر شامل ۷۰ پزشک، ۱۹ مدیر و ۱۳ کارمند فناوری اطلاعات در مطالعه شرکت کردند. در میان پزشکان، بیشترین فراوانی مربوط به گروههای سنی ۳۰ تا ۴۰ سال و بالای ۵۰ سال بود. در هر سه گروه، بیشتر شرکتکنندگان مرد بودند. از نظر رشته تحصیلی، پزشکان عمدتاً دارای رشته های پزشکی عمومی (35/9 درصد) بودند. در میان مدیران، بیشترین رشتههای تحصیلی مربوط به مدیریت (36/8 درصد) و پزشکی (15/8 درصد) بود. بیشتر پزشکان کمتر از ۱۰ سال سابقه کار داشتند؛ درحالیکه بیشتر مدیران دارای ۱۰ تا ۲۰ سال سابقه کاری بودند. در میان کارکنان فناوری اطلاعات نیز بیشتر افراد کمتر از ۱۰ سال سابقه کار داشتند (جدول ۱).
آگاهی نسبت به فناوری پزشکی از راه دور: بیشتر پزشکان، مدیران و کارکنان فناوری اطلاعات با مفهوم پزشکی از راه دور آشنایی داشتند و کارکنان فناوری اطلاعات بالاترین سطح آگاهی و تجربه قبلی را نشان دادند؛ بهطوریکه 87/1 درصد از پزشکان (61 نفر)، 94/7 درصد از مدیران (18 نفر) و 76/9درصد از کارشناسان فناوری اطلاعات (10نفر) پاسخ مثبت دادند (جدول ۲ ).
نگرش کارکنان نسبت به تأثیر و اجرای فناوری پزشکی از راه دور: میان سه گروه شرکتکنندگان، نگرش کلی نسبت به اثر و اجرای پزشکی از راه دور متفاوت بود. در زمینه مقرونبهصرفه بودن استفاده از پزشکی از راه دور در مقایسه با روشهای سنتی ارائه مراقبت، پزشکان میانگین امتیاز 1/1±3 را کسب کردند ولی میانگین در مدیران 0/9±3/5 و در کارکنان فناوری اطلاعات 0/8±3/6 بود. میانگین کل نگرش نسبت به تأثیر فناوری پزشکی از راه دور بهترتیب 1/1±3/1 در پزشکان، 1/7±3/7 در مدیران و 1±3/8 در کارکنان فناوری اطلاعات بود. در مجموع، یافتهها نشان میدهد که کارکنان فناوری اطلاعات و مدیران با میانگین بالاتر از 3/7، نگرش مثبتتری نسبت به اثربخشی و ضرورت سرمایهگذاری در پزشکی از راه دور دارند( جدول ۳).
بر اساس نتایج آزمون ANOVA (جدول ۴)، میان پزشکان، مدیران و کارکنان فناوری اطلاعات از نظر موافقت با پزشکی از راه دور تفاوت معنادار آماری وجود داشت (4/95=F ، 2/99=df، 0/012=P) که نشاندهنده تفاوت نگرش گروههای شغلی مختلف نسبت به پذیرش این فناوری است. با این حال، بین گروهها از نظر تأثیر ادراکشده پزشکی از راه دور بر جریان کار یا موانع ادراکشده اجرای آن تفاوت معناداری مشاهده نشد (0/82=F، 44/0=P). مقایسه میان موانع پیادهسازی پزشکی از راه دور از دیدگاه مدیران و پزشکان نیز اختلاف معناداری نشان نداد (1/66=F، 0/20=P).
ارزیابی زیرساختهای فنی و ارتباطی: ارزیابی زیرساختهای فنی و ارتباطی نشان داد که بیشتر مراکز دارای تجهیزات پایهای مانند رایانه رومیزی (92/3 درصد)، دسترسی به اینترنت (92/3 درصد)، سرور (69/2 درصد) و تلفن (69/2 درصد) هستند. فناوریهای پیشرفتهتر نظیر تصویربرداری دیجیتال اشعه ایکس (0 درصد) و مانیتورهای مجهز به دوربین دیجیتال (15/4 درصد) کمتر در دسترس بود. اتصال به اینترنت گسترده و از طریق وایرلس یا ADSL فراهم شده (هر کدام 61/5 درصد) و بیشتر مراکز نیز دارای وبسایت فعال (61/5 درصد) و ایمیل سازمانی (76/9 درصد) بودند. در همه مراکز، انتقال داده و صوت از طریق شبکه داخلی پشتیبانی میشد و شبکه LAN یا ترکیبی از LAN و WAN غالب بود. تدابیر امنیتی شبکه از جمله نرمافزار آنتیویروس و فایروال (هر کدام 92/3 درصد) بهطور گسترده اجرا شده بود و در بیشتر مراکز یک مسئول امنیت شبکه (76/9 درصد) حضور داشت و از شرکتهای فناوری اطلاعات بیرونی برای پشتیبانی امنیت (69/2 درصد) استفاده میشد (جدول 1 پیوست).
حمایت سازمانی و فرهنگ اداری: میزان وجود برنامهریزی راهبردی و ارائه منظم پزشکی از راه دور در سازمانها پایین (میانگین = 1/6 و 1/3 از ۳) بود. حمایت پزشکان نیز نسبتاً ضعیف ارزیابی شد (1/6 از ۳). در مقابل، حمایت هیئتمدیره (2/5) و بهویژه مدیران ارشد اجرایی (2/7) مطلوبتر بود. بهطور کلی، این نتایج نشان میدهد که باوجود نیاز شدید ادراکشده به دسترسی به مراقبتهای تخصصی و اورژانسی، فقدان برنامههای رسمی، محدود بودن حمایت پزشکان و ضعف در برنامهریزی، مانع پیادهسازی مؤثر پزشکی از راه دور شدهاند (شکل 1).
نیاز پزشکان نسبت به فناوری پزشکی از راه دور: ارزیابی شیوههای ارجاع و نگرش پزشکان نسبت به پزشکی از راه دور نشان داد که در ۳۰ درصد از مراکز، بیش از ۵۰ ویزیت بیمار در روز گزارش شده است ولی اکثر ارجاعات روزانه شامل یک تا پنج بیمار بود که جهت ارزیابی تخصصی و مشاوره به بیمارستانهای تخصصی ارجاع میشدند. بیش از نیمی از پزشکان معتقد بودند که پزشکی از راه دور میتواند منجر به کاهش مراجعات بیماران (55/7درصد) و کاهش ازدحام در بیمارستانهای ارجاعدهنده (81/4 درصد) شود. تنها ۳۰ درصد ترجیح دادند از پزشکی از راه دور بهجای روشهای سنتی استفاده کنند و 74/3 درصد آن را تهدیدی بالقوه تلقی کردند. پزشکان برای اجرای مؤثر پزشکی از راه دور، نیاز به آموزش جامع (51/4 درصد)، پرداخت عادلانه (42/9 درصد)، دستورالعملهای بالینی شفاف (38/6 درصد) و سیاستهای حمایتی (35/7 درصد) را از الزامات کلیدی برشمردند (جدول 2 پیوست).
موانع پیادهسازی فناوری پزشکی از راه دور از دیدگاه مدیران و پزشکان: مهمترین موانع اصلی اجرای پزشکی از راه دور از دیدگاه پزشکان و مدیران مربوط به مسائل بیمه و بازپرداخت هزینهها (پزشکان: 4، مدیران: 4/1)، چالشهای صدور مجوز (پزشکان: 3/2، مدیران: 4)، هزینههای اولیه بالا (پزشکان: 3/7، مدیران: 3/7) و ناکافی بودن آموزش (پزشکان: 3/8، مدیران: 3/8) بود (شکل ۲).
بحث
آگاهی از پزشکی از راه دور در تمام گروهها بالا بود (پزشکان: 87/1 درصد، مدیران: 94/7 درصد، کارکنان فناوری اطلاعات: 76/9درصد) ولی تجربه مرتبط در پزشکان و مدیران نسبتاً پایینتر (حدود ۶۰ تا ۶۳ درصد) از کارکنان فناوری اطلاعات بالاتر (76/9درصد) بود. این سطح بالای آگاهی و تفاوت در تجربه کاربردی نشاندهنده وجود شکاف میان دانش نظری و اجرای عملی در سطح ارائهدهندگان خدمات است. نتایج حاضر با مطالعه باتسیس و همکاران [13] در ایالات متحده همخوانی دارد که گزارش کردند حدود ۸۵ درصد از پزشکان با مفهوم پزشکی از راه دور آشنا بودند ولی تنها ۵۸ درصد آن را بهطور منظم در کار بالینی خود استفاده میکردند. در مطالعه اسکات و مارس [15] در آفریقایجنوبی نیز نرخ آگاهی بالا (۸۹ درصد) همراه با نرخ پایین استفاده واقعی از فناوری (۴۲ درصد) مشاهده شد که دلیل آن را کمبود آموزش فنی و حمایت سازمانی عنوان کردند. همچنین، در مطالعه مهرالحسنی و همکاران [16] در ایران، ۹۰ درصد از مدیران نظام سلامت مفهوم پزشکی از راه دور را میشناختند ولی کمتر از نیمی از آنان تجربه اجرایی داشتند، که مشابه الگوی مشاهدهشده در پژوهش حاضر است.از نظر نوع کاربرد، شرکتکنندگان طیف متنوعی از کاربردهای این فناوری راذکر کردند؛ از جمله تشخیص (22 درصد)، یادگیری و مشاوره الکترونیک (بهترتیب 17/6، 17/2) و پیشگیری (16/1) که نشاندهنده ظرفیت بالای پزشکی از راه دور برای ارتقاء خدمات سلامت است. در برخی مطالعات بینالمللی، کاربرد آموزش و پیگیری درمان مزمن سهم بیشتری داشته است [15]. این تفاوت میتواند نشاندهنده تمرکز بیشتر نظام سلامت ایران بر جنبه درمانی و کمتر بر آموزش یا توانبخشی از راه دور باشد. در این راستا، چالشهایی نظیر سواد دیجیتال متفاوت، مقاومت در برابر تغییر، کمبود آموزش و تلقی پزشکی از راه دور بهعنوان تهدید، همچنان از موانع مهم اجرا باقی ماندهاند.
آگاهی از پزشکی از راه دور در تمام گروهها بالا بود (پزشکان: 87/1 درصد، مدیران: 94/7 درصد، کارکنان فناوری اطلاعات: 76/9درصد) ولی تجربه مرتبط در پزشکان و مدیران نسبتاً پایینتر (حدود ۶۰ تا ۶۳ درصد) از کارکنان فناوری اطلاعات بالاتر (76/9درصد) بود. این سطح بالای آگاهی و تفاوت در تجربه کاربردی نشاندهنده وجود شکاف میان دانش نظری و اجرای عملی در سطح ارائهدهندگان خدمات است. نتایج حاضر با مطالعه باتسیس و همکاران [13] در ایالات متحده همخوانی دارد که گزارش کردند حدود ۸۵ درصد از پزشکان با مفهوم پزشکی از راه دور آشنا بودند ولی تنها ۵۸ درصد آن را بهطور منظم در کار بالینی خود استفاده میکردند. در مطالعه اسکات و مارس [15] در آفریقایجنوبی نیز نرخ آگاهی بالا (۸۹ درصد) همراه با نرخ پایین استفاده واقعی از فناوری (۴۲ درصد) مشاهده شد که دلیل آن را کمبود آموزش فنی و حمایت سازمانی عنوان کردند. همچنین، در مطالعه مهرالحسنی و همکاران [16] در ایران، ۹۰ درصد از مدیران نظام سلامت مفهوم پزشکی از راه دور را میشناختند ولی کمتر از نیمی از آنان تجربه اجرایی داشتند، که مشابه الگوی مشاهدهشده در پژوهش حاضر است.از نظر نوع کاربرد، شرکتکنندگان طیف متنوعی از کاربردهای این فناوری راذکر کردند؛ از جمله تشخیص (22 درصد)، یادگیری و مشاوره الکترونیک (بهترتیب 17/6، 17/2) و پیشگیری (16/1) که نشاندهنده ظرفیت بالای پزشکی از راه دور برای ارتقاء خدمات سلامت است. در برخی مطالعات بینالمللی، کاربرد آموزش و پیگیری درمان مزمن سهم بیشتری داشته است [15]. این تفاوت میتواند نشاندهنده تمرکز بیشتر نظام سلامت ایران بر جنبه درمانی و کمتر بر آموزش یا توانبخشی از راه دور باشد. در این راستا، چالشهایی نظیر سواد دیجیتال متفاوت، مقاومت در برابر تغییر، کمبود آموزش و تلقی پزشکی از راه دور بهعنوان تهدید، همچنان از موانع مهم اجرا باقی ماندهاند.
بیشتر شرکتکنندگان پزشکی از راه دور را برای بهبود فرآیند درمان و کاهش هزینه ها مفید میدانستند. البته شدت این نگرش در گروههای مختلف متفاوت بود. کارکنان فناوری اطلاعات و مدیران موافقت بیشتری با ارزش اقتصادی پزشکی از راه دور نشان دادند (میانگین کمتر از 3/5) ولیپزشکان موافقت کمتری داشتند (میانگین = 3/1). تفاوت معنادار بین گروهها (0/012=p) بیانگر اشتیاق بیشتر مدیران و کارکنان فناوری اطلاعات برای توسعه زیرساخت است. نتایج مطالعه حاضر با یافتههای باتسیس و همکاران [13] در ایالات متحده همخوان است. آنها گزارش کردند که کارکنان اداری و فناوری نسبت به پزشکان علاقهمندی بیشتری به پذیرش این فناوری داشتند. همچنین، در مطالعهی مارس و اسکات [15] در آفریقای جنوبی، تفاوت مشابهی در بین گروههای شغلی دیده شد. در سطح ملی نیز پژوهش حسینی [7] نشان داد که هرچند آگاهی متخصصان نسبت به مزایای فنی پزشکی از راه دور بالا است، ولی در عمل، نگرش پزشکان متأثر از فقدان آموزش و تجربه عملی است. این یافتهها بهویژه بر اهمیت «حمایت سازمانی و تعامل بینبخشی» در شکلگیری نگرش مثبت تأکید دارند. در نتیجه، یافتههای مقایسهای نشان میدهد که وضعیت فعلی نگرش نسبت به پزشکی از راه دور در شهر ساوه همسو با الگوی جهانی است. پذیرش مدیران و کارکنان فناوری اطلاعات در سطح بالا است ولیاستفاده فراگیر و پایدار از پزشکی از راه دور مستلزم تقویت آموزش و حمایت سازمانی برای پزشکان میباشد.
یافتهها نشان داد که اکثر مراکز درمانی مورد بررسی دارای زیرساخت فنی و ارتباطی پایهای شامل کامپیوتر رومیزی، سرور، مانیتور، شبکه LAN/WAN و تلفن بودند. با اینکه راهکارهای امنیتی نظیر آنتیویروس و دیوار آتش رایج بودند، تخصیص ناکافی بودجه فناوری اطلاعات و اتکای زیاد به منابع دولتی از چالشهای مداوم بهشمار میرود. در مقایسه با سایر مطالعات، وضعیت زیرساختی شناساییشده با نتایج مطالعه مهرآئین و همکاران در ارزیابی آمادگی بیمارستانهای کشور برای پزشکی از راه دور همخوانی دارد؛ آنها نیز عدمتخصیص منابع مستقل، سرعت پایین ارتباطات، و وابستگی به بودجه دولتی را مهمترین موانع معرفی کردند [9]. حسینی [7] نیز گزارش کرد که نبود واحدهای تخصصی فناوری اطلاعات بالینی و فقدان آموزش کارکنان فنی، مانع بهکارگیری مؤثر سامانههای ارتباط از راه دور در مراکز درمانی است. از منظر بینالمللی، بررسیهای مارس و اسکات [15] در آفریقای جنوبی و کیبرو و همکاران [4] در اوگاندا نشان دادند که محدودیت پهنای باند، ظرفیت پایین ذخیرهسازی اطلاعات و فقدان نگهداری بهموقع تجهیزات، چالش مشترک کشورهای درحال توسعه در اجرای پزشکی از راه دور است. در مطالعه عباسی و همکاران [17] در داخل کشور نتایج مربوط به پاسخهای شرکتکنندگان در خصوص شرایط فعلی محیط کاری سامانه پرونده الکترونیک سلامت ایران (سپاس) از جنبه های مختلف اقتصادی، فنی، انسانی و مدیریتی ارزیابی شد و نتایج حاکی از آن بود که حیطه تجهیزات فنی امتیاز متوسطی را از کاربران دریافت کرد. میتوان نتیجه گرفت که زیرساختهای فنی و ارتباطی موجود در مراکز مورد مطالعه اگرچه پایهای و قابلاتکا است ولی فاقد اجزای پیشرفته و پشتیبانی مالی مستمر است و در حد متوسط قرار دارد. ضعف موجود در پوشش اینترنت و ذخیرهسازی داده موجب محدودیت اجرا در خدمات پزشکی از راه دور بلادرنگمیشود. ارتقای زیرساخت باید با آموزش مداوم نیروی انسانی، استانداردسازی تجهیزات و سرمایهگذاری هدفمند همراه شود تا بهجای پیادهسازی آزمایشی، به سطح عملیاتی پایدار برسد.
براساس یافتهها، از دیدگاه مدیران، برنامهریزی راهبردی و حمایت عملیاتی از پزشکی از راه دور کافی ارزیابی نشد و میانگین امتیازات برای ارائه خدمات مستمر و مشارکت پزشکان پایین بود. در مقابل، حمایت مدیران ارشد و هیئتمدیره نسبتاً قوی بود. این تناقض نشانه تمرکز حمایتها در سطح تصمیمگیری کلان و ضعف در راهبردهای مستند و مشارکت دادن کارکنان است. این نتایج با متون بینالمللی [13،16] نیز هماهنگ است و بر اهمیت همکاری بینبخشی، نگرش مثبت کارکنان و حمایت ساختاری برای استقرار پایدار پزشکی از راه دور تأکید دارد. مارس و اسکات [15] در مقاله مروری خود تأکید کردند که ضعف در فرهنگ سازمانی، فقدان الگوهای رهبری و نبود تعامل بینبخشی مانع اصلی استقرار پایدار پزشکی از راه دور در نظام سلامت کشورهای با درآمد متوسط محسوب میشود. بهطور مشابه، مطالعه هیلتی و همکاران [18] نیز نشان داد که موفقیت اجرای برنامههای از راه دور زمانی افزایش مییابد که تیم مدیریتی نگرش حمایتی و انعطافپذیر نسبت به تغییر ساختارهای کاری داشته باشد. افزون بر آن، باتسیس و همکاران [13] گزارش کردند که نبود دستورالعملهای شفاف، محدودیت در جبران خدمت و مقاومت فرهنگی کارکنان، نرخ پذیرش فناوری را بهطور چشمگیری کاهش میدهد. همچنین در مطالعه رحیم لو و همکاران [19] که به ارزیابی سامانه یکپارچه بهداشتی (سیب) از دیدگاه کاربران پرداختند یکی از کمترین امتیازات مربوط به محور رضایت نیروی انسانی از حمایتهای مدیریتی و مالی بود. میتوان نتیجه گرفت که حمایت سازمانی مؤثر باید از شکل دستوری به سطح فرهنگساز و تسهیلگر ارتقا یابد؛ یعنی علاوه بر حمایت هیئتمدیره، نیاز است مدیران میانی و مسئولان واحدهای درمانی با مشارکت فعال در تصمیمگیری و آموزش مستمر کارکنان، فرهنگ پذیرش و استفاده از پزشکی از راه دور را در عملکرد روزانه نهادینه کنند. در این راستا، تدوین برنامههای راهبردی مستند شامل سیاستهای تشویقی، نظام پاداش برای مشارکت پزشکان و آموزشهای ساختاریافته درباره نقش فناوری در مراقبت بیمار، پیششرط ضروری برای استقرار پایدار پزشکی از راه دور در نظام سلامت ایران است.
مطابق یافتهها، پزشکان به ظرفیت پزشکی از راه دور در بهبود دسترسی بیماران و کاهش ازدحام مراکز درمانی اذعان داشتند ولیا نسبت به ادغام آن در کار روزانه نگرانیهایی مطرح کردند. بیشتر ارجاعات برای ارزیابیهای تخصصی و مشاوره انجام میشد و تنها درصد محدودی از آنان تمایل به جایگزینی کامل روشهای سنتی با ویزیت مجازی داشتند. بیش از نیمی از انان معتقد بودند پزشکی از راه دور میتواند مراجعات حضوری را کاهش دهد و اکثریت (بیش از 80 درصد) به نقش آن در کاهش ازدحام بیمارستان اشاره کردند. در پژوهش نعمت الهی و ابهری [6]، مشخص شد که نگرانی عمده پزشکان نه در حوزه فنی بلکه در زمینه آشنایی ناکافی با فرآیندهای ارتباطی و نحوه کار با سامانههای پزشکی از راه دور است، امری که نیاز به آموزش ساختاریافته و پشتیبانی مستمر فنی را برجسته میکند. همچنین مرور نظاممند مهرالحسنی و همکاران [16] نشان داد مهمترین موانع عدم استقرار پایدار پزشکی از راه دور در کشور، کمبود دستورالعملهای بالینی، نبود مشوقهای مالی کافی برای پزشکان و ضعف در نظامهای آموزشی و ارزیابی عملکرد بالینی است. آنان تأکید کردند که پزشکان در صورت فراهم بودن چارچوبهای اجرایی شفاف و حمایت مدیریتی، تمایل بالایی به مشارکت در ارائه خدمات از راه دور دارند. از سوی دیگر، یافتههای بینالمللی نیز این روند را تأیید میکنند. در مطالعه الهجری و همکاران [20] که طی دوران کووید‑۱۹ منتشر شد، ۷۶ درصد از پزشکان شرکتکننده اعلام کردند که مشاورههای ویدیویی باعث ارتقای کیفیت مراقبت و رضایت بیماران میشود ولی همزمان محدودیتهایی نظیر نبود استانداردهای ارتباطی، چالشهای اخلاقی مرتبط با حفظ حریم خصوصی و فقدان آموزش عملی برای استفاده از فناوری را گزارش کردند. این مطالعه بر اهمیت آموزش مهارتهای ارتباطی دیجیتال و دستورالعملهای بالینی سازگار با محیط مجازی تأکید دارد که با نتایج پژوهش حاضر کاملاً همسو است.
در مجموع، دادهها بیانگر آن است که پزشکان در ساوه نسبت به مزایای پزشکی از راه دور نگرش مثبت دارند ولی برای دستیابی به مشارکت واقعی نیاز به رفع سه مانع اساسی وجود دارد: ۱. نبود آموزشهای تخصصی کافی؛ ۲. فقدان دستورالعملهای اجرایی روشن مرتبط با خدمات از راه دور؛ ۳. ضعف مشوقهای مالی در این حوزه. بنابراین، تحقق اجرای پایدار پزشکی از راه دور مستلزم رویکرد تلفیقی آموزش، سیاست، پشتیبانی مالی است تا نگرش مثبت پزشکان به مشارکت فعال و کارآمد تبدیل شود. این الزام، هم در سطح ملی و هم در سطح جهانی بهعنوان محرک کلیدی برای گذار از «پذیرش فناوری» به «کاربرد اثربخش در مراقبت بالینی» شناخته میشود. مهمترین موانع اجرای پزشکی از راه دور از نظر پزشکان و مدیران شامل مشکلات بیمه و بازپرداخت هزینهها، موضوع صدور مجوز، هزینههای اولیه و ناکافی بودن آموزش بود. موانع دیگر عبارت بودند از نگرش منفی کارکنان، کمبود نیروی فنی و بالینی، هزینههای مستمر و مقاومت کارکنان. در مقابل، محدودیت زمانی و رقابت اهمیت کمتری داشتند. این الگو با تحقیقات ملی [9،10،21] همخوان است که بر نقش کلیدی تعامل با بیمه، سرمایهگذاری در زیرساخت و نیروی انسانی و اهمیت افزایش آگاهی تأکید دارد. یافتههای فوق با مطالعه مرور نظاممند مهرالحسنی و همکاران [16] همراستا است؛ آنان گزارش کردند که فقدان سازوکارهای بیمهای، هزینهی بالای تجهیزات و کمبود آموزش تخصصی از مهمترین موانع اجرای پایدار پزشکی از راه دور در ایران است و رفع آنها مستلزم اختصاص بودجه مستقل فناوری در مراکز درمانی میباشد. همچنین، یافتههای پژوهش حاضر با چارچوب اسکات و مارس [15] همخوان است که بیان کردند کمبود مشوقهای مالی، آموزش ناکافی و مقاومت کارکنان همگی ریشه در نبود سیاستهای یکپارچه و برنامههای نهادی دارند. رفع این موانع از طریق حمایت مالی، اصلاحات سیاستی و توسعه هدفمند کارکنان برای استقرار پایدار پزشکی از راه دور ضروری خواهد بود.
محدودیتها
این مطالعه دارای چندین محدودیت است. نتایج ممکن است به دلیل جمعیت و ساختار سازمانی خاص مراکز درمانی شهر ساوه، قابل تعمیم به سایر مناطق نباشد. حجم نمونه نسبتاً کوچک بود که قدرت آماری یافتهها را محدود میکند. دادهها مبتنی بر پرسشنامههای خود گزارشدهی بودند که این مسئله میتواند باعث سوگیری در پاسخها شود. طراحی مقطعی مطالعه نیز امکان تحلیل تغییرات زمانی و روابط علّی را سلب میکند. استفاده از پرسشنامه محققساخته ممکن است مقایسه با یافتههای بینالمللی را محدود کند. پژوهشهای آینده باید با حجم نمونه بزرگتر و متنوعتر و ابزارهای استاندارد، ترجیحاً با استفاده از روشهای ترکیبی، انجام شوند تا قابلیت تعمیم و استحکام نتایج افزایش یابد.
نتیجهگیری
آگاهی و نگرش میان مدیران، پزشکان و کارکنان فناوری اطلاعات ساوه در مورد پزشکی از راه دور مثبت است ولی چالشهای قابل توجهی در زمینه کاربرد عملی این فناوری به دلیل ضعف زیرساخت فنی و ارتباطی، نبود نظام پرداخت بیمهای مشخص، و ضعف در آموزش حرفهای وجود دارد. غلبه بر این موانع از طریق برنامهریزی راهبردی، حمایت سازمانی پایدار و تخصیص منابع مالی مستقل برای پزشکی از راه دور میتواند بهطور معناداری موجب افزایش دسترسی بیماران به مراقبت تخصصی، کاهش فشار کاری مراکز درمانی و بهبود کارایی و عدالت در نظام سلامت شود. تنظیم سیاستهای بیمهای روشن، آموزش مستمر نیروهای انسانی و اختصاص بودجه مستقل ضروری است. پیشنهاد میشود پژوهشهای آینده با حجم نمونه بزرگتر و به صورت چند مرکزی، با بهکارگیری روشهای ترکیبی، جهت ارتقاء قابلیت تعمیم و اثربخشی یافتهها انجام شوند تا تأثیرات بالینی و سازمانی پزشکی از راه دور با دقت بیشتری سنجیده شود و ادغام این فناوری هم در سطح فناوری و هم در جهت بهبود پایدار نتایج درمانی و کیفیت خدمات سلامت در کشور تحقق یابد.
پیوست آنلاین
یافتههای تکمیلی
پرسشنامه
اعلانها
ملاحظات اخلاقی: این پژوهش با اخذ کد اخلاق (IR.SAVEHUMS.REC.1402.019) از کمیته اخلاق در پژوهشهای زیستپزشکی دانشکده علوم پزشکی ساوه انجام شد.
حمایت مالی: این پژوهش با حمایت مالی دانشکده علوم پزشکی ساوه، ایران با شماره IR.SAVEHUMS.REC.1402.019 انجام شده است. حامی مالی هیچگونه نقشی در گردآوری داده، تحلیل داده و نگارش مقاله نداشته است.
تضاد منافع: نویسندگان این مقاله هیچگونه تضاد منافعی در رابطه با پژوهش حاضر یا نتایج حاصل از آن اظهار نمیدارند.
یافتهها نشان داد که اکثر مراکز درمانی مورد بررسی دارای زیرساخت فنی و ارتباطی پایهای شامل کامپیوتر رومیزی، سرور، مانیتور، شبکه LAN/WAN و تلفن بودند. با اینکه راهکارهای امنیتی نظیر آنتیویروس و دیوار آتش رایج بودند، تخصیص ناکافی بودجه فناوری اطلاعات و اتکای زیاد به منابع دولتی از چالشهای مداوم بهشمار میرود. در مقایسه با سایر مطالعات، وضعیت زیرساختی شناساییشده با نتایج مطالعه مهرآئین و همکاران در ارزیابی آمادگی بیمارستانهای کشور برای پزشکی از راه دور همخوانی دارد؛ آنها نیز عدمتخصیص منابع مستقل، سرعت پایین ارتباطات، و وابستگی به بودجه دولتی را مهمترین موانع معرفی کردند [9]. حسینی [7] نیز گزارش کرد که نبود واحدهای تخصصی فناوری اطلاعات بالینی و فقدان آموزش کارکنان فنی، مانع بهکارگیری مؤثر سامانههای ارتباط از راه دور در مراکز درمانی است. از منظر بینالمللی، بررسیهای مارس و اسکات [15] در آفریقای جنوبی و کیبرو و همکاران [4] در اوگاندا نشان دادند که محدودیت پهنای باند، ظرفیت پایین ذخیرهسازی اطلاعات و فقدان نگهداری بهموقع تجهیزات، چالش مشترک کشورهای درحال توسعه در اجرای پزشکی از راه دور است. در مطالعه عباسی و همکاران [17] در داخل کشور نتایج مربوط به پاسخهای شرکتکنندگان در خصوص شرایط فعلی محیط کاری سامانه پرونده الکترونیک سلامت ایران (سپاس) از جنبه های مختلف اقتصادی، فنی، انسانی و مدیریتی ارزیابی شد و نتایج حاکی از آن بود که حیطه تجهیزات فنی امتیاز متوسطی را از کاربران دریافت کرد. میتوان نتیجه گرفت که زیرساختهای فنی و ارتباطی موجود در مراکز مورد مطالعه اگرچه پایهای و قابلاتکا است ولی فاقد اجزای پیشرفته و پشتیبانی مالی مستمر است و در حد متوسط قرار دارد. ضعف موجود در پوشش اینترنت و ذخیرهسازی داده موجب محدودیت اجرا در خدمات پزشکی از راه دور بلادرنگمیشود. ارتقای زیرساخت باید با آموزش مداوم نیروی انسانی، استانداردسازی تجهیزات و سرمایهگذاری هدفمند همراه شود تا بهجای پیادهسازی آزمایشی، به سطح عملیاتی پایدار برسد.
براساس یافتهها، از دیدگاه مدیران، برنامهریزی راهبردی و حمایت عملیاتی از پزشکی از راه دور کافی ارزیابی نشد و میانگین امتیازات برای ارائه خدمات مستمر و مشارکت پزشکان پایین بود. در مقابل، حمایت مدیران ارشد و هیئتمدیره نسبتاً قوی بود. این تناقض نشانه تمرکز حمایتها در سطح تصمیمگیری کلان و ضعف در راهبردهای مستند و مشارکت دادن کارکنان است. این نتایج با متون بینالمللی [13،16] نیز هماهنگ است و بر اهمیت همکاری بینبخشی، نگرش مثبت کارکنان و حمایت ساختاری برای استقرار پایدار پزشکی از راه دور تأکید دارد. مارس و اسکات [15] در مقاله مروری خود تأکید کردند که ضعف در فرهنگ سازمانی، فقدان الگوهای رهبری و نبود تعامل بینبخشی مانع اصلی استقرار پایدار پزشکی از راه دور در نظام سلامت کشورهای با درآمد متوسط محسوب میشود. بهطور مشابه، مطالعه هیلتی و همکاران [18] نیز نشان داد که موفقیت اجرای برنامههای از راه دور زمانی افزایش مییابد که تیم مدیریتی نگرش حمایتی و انعطافپذیر نسبت به تغییر ساختارهای کاری داشته باشد. افزون بر آن، باتسیس و همکاران [13] گزارش کردند که نبود دستورالعملهای شفاف، محدودیت در جبران خدمت و مقاومت فرهنگی کارکنان، نرخ پذیرش فناوری را بهطور چشمگیری کاهش میدهد. همچنین در مطالعه رحیم لو و همکاران [19] که به ارزیابی سامانه یکپارچه بهداشتی (سیب) از دیدگاه کاربران پرداختند یکی از کمترین امتیازات مربوط به محور رضایت نیروی انسانی از حمایتهای مدیریتی و مالی بود. میتوان نتیجه گرفت که حمایت سازمانی مؤثر باید از شکل دستوری به سطح فرهنگساز و تسهیلگر ارتقا یابد؛ یعنی علاوه بر حمایت هیئتمدیره، نیاز است مدیران میانی و مسئولان واحدهای درمانی با مشارکت فعال در تصمیمگیری و آموزش مستمر کارکنان، فرهنگ پذیرش و استفاده از پزشکی از راه دور را در عملکرد روزانه نهادینه کنند. در این راستا، تدوین برنامههای راهبردی مستند شامل سیاستهای تشویقی، نظام پاداش برای مشارکت پزشکان و آموزشهای ساختاریافته درباره نقش فناوری در مراقبت بیمار، پیششرط ضروری برای استقرار پایدار پزشکی از راه دور در نظام سلامت ایران است.
مطابق یافتهها، پزشکان به ظرفیت پزشکی از راه دور در بهبود دسترسی بیماران و کاهش ازدحام مراکز درمانی اذعان داشتند ولیا نسبت به ادغام آن در کار روزانه نگرانیهایی مطرح کردند. بیشتر ارجاعات برای ارزیابیهای تخصصی و مشاوره انجام میشد و تنها درصد محدودی از آنان تمایل به جایگزینی کامل روشهای سنتی با ویزیت مجازی داشتند. بیش از نیمی از انان معتقد بودند پزشکی از راه دور میتواند مراجعات حضوری را کاهش دهد و اکثریت (بیش از 80 درصد) به نقش آن در کاهش ازدحام بیمارستان اشاره کردند. در پژوهش نعمت الهی و ابهری [6]، مشخص شد که نگرانی عمده پزشکان نه در حوزه فنی بلکه در زمینه آشنایی ناکافی با فرآیندهای ارتباطی و نحوه کار با سامانههای پزشکی از راه دور است، امری که نیاز به آموزش ساختاریافته و پشتیبانی مستمر فنی را برجسته میکند. همچنین مرور نظاممند مهرالحسنی و همکاران [16] نشان داد مهمترین موانع عدم استقرار پایدار پزشکی از راه دور در کشور، کمبود دستورالعملهای بالینی، نبود مشوقهای مالی کافی برای پزشکان و ضعف در نظامهای آموزشی و ارزیابی عملکرد بالینی است. آنان تأکید کردند که پزشکان در صورت فراهم بودن چارچوبهای اجرایی شفاف و حمایت مدیریتی، تمایل بالایی به مشارکت در ارائه خدمات از راه دور دارند. از سوی دیگر، یافتههای بینالمللی نیز این روند را تأیید میکنند. در مطالعه الهجری و همکاران [20] که طی دوران کووید‑۱۹ منتشر شد، ۷۶ درصد از پزشکان شرکتکننده اعلام کردند که مشاورههای ویدیویی باعث ارتقای کیفیت مراقبت و رضایت بیماران میشود ولی همزمان محدودیتهایی نظیر نبود استانداردهای ارتباطی، چالشهای اخلاقی مرتبط با حفظ حریم خصوصی و فقدان آموزش عملی برای استفاده از فناوری را گزارش کردند. این مطالعه بر اهمیت آموزش مهارتهای ارتباطی دیجیتال و دستورالعملهای بالینی سازگار با محیط مجازی تأکید دارد که با نتایج پژوهش حاضر کاملاً همسو است.
در مجموع، دادهها بیانگر آن است که پزشکان در ساوه نسبت به مزایای پزشکی از راه دور نگرش مثبت دارند ولی برای دستیابی به مشارکت واقعی نیاز به رفع سه مانع اساسی وجود دارد: ۱. نبود آموزشهای تخصصی کافی؛ ۲. فقدان دستورالعملهای اجرایی روشن مرتبط با خدمات از راه دور؛ ۳. ضعف مشوقهای مالی در این حوزه. بنابراین، تحقق اجرای پایدار پزشکی از راه دور مستلزم رویکرد تلفیقی آموزش، سیاست، پشتیبانی مالی است تا نگرش مثبت پزشکان به مشارکت فعال و کارآمد تبدیل شود. این الزام، هم در سطح ملی و هم در سطح جهانی بهعنوان محرک کلیدی برای گذار از «پذیرش فناوری» به «کاربرد اثربخش در مراقبت بالینی» شناخته میشود. مهمترین موانع اجرای پزشکی از راه دور از نظر پزشکان و مدیران شامل مشکلات بیمه و بازپرداخت هزینهها، موضوع صدور مجوز، هزینههای اولیه و ناکافی بودن آموزش بود. موانع دیگر عبارت بودند از نگرش منفی کارکنان، کمبود نیروی فنی و بالینی، هزینههای مستمر و مقاومت کارکنان. در مقابل، محدودیت زمانی و رقابت اهمیت کمتری داشتند. این الگو با تحقیقات ملی [9،10،21] همخوان است که بر نقش کلیدی تعامل با بیمه، سرمایهگذاری در زیرساخت و نیروی انسانی و اهمیت افزایش آگاهی تأکید دارد. یافتههای فوق با مطالعه مرور نظاممند مهرالحسنی و همکاران [16] همراستا است؛ آنان گزارش کردند که فقدان سازوکارهای بیمهای، هزینهی بالای تجهیزات و کمبود آموزش تخصصی از مهمترین موانع اجرای پایدار پزشکی از راه دور در ایران است و رفع آنها مستلزم اختصاص بودجه مستقل فناوری در مراکز درمانی میباشد. همچنین، یافتههای پژوهش حاضر با چارچوب اسکات و مارس [15] همخوان است که بیان کردند کمبود مشوقهای مالی، آموزش ناکافی و مقاومت کارکنان همگی ریشه در نبود سیاستهای یکپارچه و برنامههای نهادی دارند. رفع این موانع از طریق حمایت مالی، اصلاحات سیاستی و توسعه هدفمند کارکنان برای استقرار پایدار پزشکی از راه دور ضروری خواهد بود.
محدودیتها
این مطالعه دارای چندین محدودیت است. نتایج ممکن است به دلیل جمعیت و ساختار سازمانی خاص مراکز درمانی شهر ساوه، قابل تعمیم به سایر مناطق نباشد. حجم نمونه نسبتاً کوچک بود که قدرت آماری یافتهها را محدود میکند. دادهها مبتنی بر پرسشنامههای خود گزارشدهی بودند که این مسئله میتواند باعث سوگیری در پاسخها شود. طراحی مقطعی مطالعه نیز امکان تحلیل تغییرات زمانی و روابط علّی را سلب میکند. استفاده از پرسشنامه محققساخته ممکن است مقایسه با یافتههای بینالمللی را محدود کند. پژوهشهای آینده باید با حجم نمونه بزرگتر و متنوعتر و ابزارهای استاندارد، ترجیحاً با استفاده از روشهای ترکیبی، انجام شوند تا قابلیت تعمیم و استحکام نتایج افزایش یابد.
نتیجهگیری
آگاهی و نگرش میان مدیران، پزشکان و کارکنان فناوری اطلاعات ساوه در مورد پزشکی از راه دور مثبت است ولی چالشهای قابل توجهی در زمینه کاربرد عملی این فناوری به دلیل ضعف زیرساخت فنی و ارتباطی، نبود نظام پرداخت بیمهای مشخص، و ضعف در آموزش حرفهای وجود دارد. غلبه بر این موانع از طریق برنامهریزی راهبردی، حمایت سازمانی پایدار و تخصیص منابع مالی مستقل برای پزشکی از راه دور میتواند بهطور معناداری موجب افزایش دسترسی بیماران به مراقبت تخصصی، کاهش فشار کاری مراکز درمانی و بهبود کارایی و عدالت در نظام سلامت شود. تنظیم سیاستهای بیمهای روشن، آموزش مستمر نیروهای انسانی و اختصاص بودجه مستقل ضروری است. پیشنهاد میشود پژوهشهای آینده با حجم نمونه بزرگتر و به صورت چند مرکزی، با بهکارگیری روشهای ترکیبی، جهت ارتقاء قابلیت تعمیم و اثربخشی یافتهها انجام شوند تا تأثیرات بالینی و سازمانی پزشکی از راه دور با دقت بیشتری سنجیده شود و ادغام این فناوری هم در سطح فناوری و هم در جهت بهبود پایدار نتایج درمانی و کیفیت خدمات سلامت در کشور تحقق یابد.
پیوست آنلاین
یافتههای تکمیلی
پرسشنامه
اعلانها
ملاحظات اخلاقی: این پژوهش با اخذ کد اخلاق (IR.SAVEHUMS.REC.1402.019) از کمیته اخلاق در پژوهشهای زیستپزشکی دانشکده علوم پزشکی ساوه انجام شد.
حمایت مالی: این پژوهش با حمایت مالی دانشکده علوم پزشکی ساوه، ایران با شماره IR.SAVEHUMS.REC.1402.019 انجام شده است. حامی مالی هیچگونه نقشی در گردآوری داده، تحلیل داده و نگارش مقاله نداشته است.
تضاد منافع: نویسندگان این مقاله هیچگونه تضاد منافعی در رابطه با پژوهش حاضر یا نتایج حاصل از آن اظهار نمیدارند.
مشارکت نویسندگان: میثم رحمانی: مفهومسازی، طراحی مطالعه، روششناسی، سرپرستی مطالعه، تحلیل داده، نگارش- بررسی و ویرایش، تأیید نهایی؛ شادی غفوری فرد: مفهومسازی، گردآوری داده، تحلیل داده، نگارش پیشنویس، تأیید نهایی؛ کیمیا صوفی: مفهومسازی، گردآوری داده، تحلیل داده، نگارش پیشنویس، تأیید نهایی؛ فرنوش فتوکیان: مفهومسازی، گردآوری داده، تحلیل داده، نگارش پیشنویس، تأیید نهایی؛ نرگس اصغری: مفهومسازی، گردآوری داده، تحلیل داده، نگارش پیشنویس، تأیید نهایی؛ آناهیتا زیرانی: مفهومسازی، سرپرستی مطالعه، تأیید نهایی. تمام نویسندگان متن نهایی مقاله را مطالعه و تأیید کردند.
رضایت برای انتشار: کاربرد ندارد.
دسترسی به دادهها: دادههای استفادهشده در این مطالعه به دلیل ملاحظات اخلاقی و حفظ محرمانگی اطلاعات شرکتکنندگان بهصورت عمومی منتشر نشدهاند. با این حال، دسترسی به دادهها با ارائه درخواست موجه و از طریق نویسنده مسئول امکانپذیر است.
استفاده از هوش مصنوعی: نویسندگان برای ویرایش و بهبود زبان بخش انگلیسی این مقاله از ابزار هوش مصنوعی گرامرلی استفاده کردهاند. تمامی محتوای ویرایششده با استفاده از این ابزار توسط نویسندگان بهطور کامل بازبینی و تأیید شده است. مسئولیت کامل محتوای مقاله بر عهده نویسندگان است و از هوش مصنوعی در تولید علمی یا نویسندگی مقاله استفاده نشده است.
تقدیر و تشکر: نویسندگان مراتب قدردانی صمیمانه خود را از تمامی افرادی که در اجرای این مطالعه حمایت و همکاری داشتهاند، ابراز میدارند. تلاشها و همکاری ارزشمند ایشان بهطور ویژه مورد تقدیر قرار میگیرد. این مقاله حاصل بخشی از یک طرح تحقیقاتی با عنوان «بررسی زیرساخت های لازم برای پیاده سازی پزشکی از راه دور در بیمارستان های ساوه» است که در دانشکده علوم پزشکی ساوه، در سال 1402 و با کد شماره IR.SAVEHUMS.REC.1402.019 به تصویب رسیده است.
منابع
رضایت برای انتشار: کاربرد ندارد.
دسترسی به دادهها: دادههای استفادهشده در این مطالعه به دلیل ملاحظات اخلاقی و حفظ محرمانگی اطلاعات شرکتکنندگان بهصورت عمومی منتشر نشدهاند. با این حال، دسترسی به دادهها با ارائه درخواست موجه و از طریق نویسنده مسئول امکانپذیر است.
استفاده از هوش مصنوعی: نویسندگان برای ویرایش و بهبود زبان بخش انگلیسی این مقاله از ابزار هوش مصنوعی گرامرلی استفاده کردهاند. تمامی محتوای ویرایششده با استفاده از این ابزار توسط نویسندگان بهطور کامل بازبینی و تأیید شده است. مسئولیت کامل محتوای مقاله بر عهده نویسندگان است و از هوش مصنوعی در تولید علمی یا نویسندگی مقاله استفاده نشده است.
تقدیر و تشکر: نویسندگان مراتب قدردانی صمیمانه خود را از تمامی افرادی که در اجرای این مطالعه حمایت و همکاری داشتهاند، ابراز میدارند. تلاشها و همکاری ارزشمند ایشان بهطور ویژه مورد تقدیر قرار میگیرد. این مقاله حاصل بخشی از یک طرح تحقیقاتی با عنوان «بررسی زیرساخت های لازم برای پیاده سازی پزشکی از راه دور در بیمارستان های ساوه» است که در دانشکده علوم پزشکی ساوه، در سال 1402 و با کد شماره IR.SAVEHUMS.REC.1402.019 به تصویب رسیده است.
منابع
نوع مقاله: پژوهشي |
موضوع مقاله:
فن آوری اطلاعات سلامت
دریافت: 1404/4/16 | پذیرش: 1404/11/29 | انتشار: 1404/12/15
دریافت: 1404/4/16 | پذیرش: 1404/11/29 | انتشار: 1404/12/15
پیوست [PDF 475 KB] (2 دریافت)
ارسال پیام به نویسنده مسئول
| بازنشر اطلاعات | |
 |
این مقاله تحت شرایط Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License قابل بازنشر است. |
