جلد 28، شماره 3 - ( 9-1404 )
جلد 28 شماره 3 صفحات 104-88 |
برگشت به فهرست نسخه ها
Download citation:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
Zare- Farashbandi F, Daei A, Ghasemi A H, Nemati-Anaraki L, Panahi S, Shekofteh M, et al . Required Roles and Skills for Master's Degree Graduates in Medical Library and Information Science: A Qualitative StudyAbstract. jha 2025; 28 (3) :88-104
URL: http://jha.iums.ac.ir/article-1-4608-fa.html
URL: http://jha.iums.ac.ir/article-1-4608-fa.html
زارع فراشبندی فیروزه، دائی عذرا، قاسمی علی حسین، نعمتی انارکی لیلا، پناهی سیروس، شکفته مریم، و همکاران.. نقشها و مهارتهای مورد نیاز دانشآموختگان کارشناسی ارشد کتابداری و اطلاعرسانی پزشکی: یک مطالعه کیفی. فصلنامه مدیریت سلامت. 1404; 28 (3) :88-104
فیروزه زارع فراشبندی1 
، عذرا دائی2 ، علی حسین قاسمی3 ، لیلا نعمتی انارکی4 ، سیروس پناهی5 ، مریم شکفته6 ، عبدالرسول خسروی7 ، محمدرضا هاشمیان8
، عذرا دائی2 ، علی حسین قاسمی3 ، لیلا نعمتی انارکی4 ، سیروس پناهی5 ، مریم شکفته6 ، عبدالرسول خسروی7 ، محمدرضا هاشمیان8
1- مرکز تحقیقات فناوری اطلاعات در امور سلامت، دانشگاه علوم پزشکی اصفهان، اصفهان، ایران.
2- گروه کتابداری و اطلاعرسانی پزشکی، دانشکده مدیریت و اطلاعرسانی پزشکی، دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی درمانی تبریز، تبریز، ایران.
3- گروه کتابداری و اطلاعرسانی پزشکی، دانشکده پیراپزشکی، دانشگاه علوم پزشکی جندیشاپور اهواز، اهواز، ایران.
4- مرکز تحقیقات علوم مدیریت و اقتصاد سلامت، پژوهشکده مدیریت سلامت، دانشگاه علوم پزشکی ایران، تهران، ایران.
5- گروه کتابداری و اطلاعرسانی پزشکی، دانشکده مدیریت و اطلاعرسانی پزشکی، دانشگاه علوم پزشکی ایران، تهران، ایران.
6- گروه کتابداری و اطلاع رسانی پزشکی، دانشکده پیراپزشکی، دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی، تهران، ایران.
7- گروه کتابداری و اطلاعرسانی پزشکی، دانشکده پیراپزشکی، دانشگاه علوم پزشکی بوشهر، بوشهر، ایران.
8- گروه کتابداری و اطلاعرسانی پزشکی، دانشکده پیراپزشکی، دانشگاه علوم پزشکی جندیشاپور اهواز، اهواز، ایران. ،Hashemian-mr@ajums.ac.ir
2- گروه کتابداری و اطلاعرسانی پزشکی، دانشکده مدیریت و اطلاعرسانی پزشکی، دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی درمانی تبریز، تبریز، ایران.
3- گروه کتابداری و اطلاعرسانی پزشکی، دانشکده پیراپزشکی، دانشگاه علوم پزشکی جندیشاپور اهواز، اهواز، ایران.
4- مرکز تحقیقات علوم مدیریت و اقتصاد سلامت، پژوهشکده مدیریت سلامت، دانشگاه علوم پزشکی ایران، تهران، ایران.
5- گروه کتابداری و اطلاعرسانی پزشکی، دانشکده مدیریت و اطلاعرسانی پزشکی، دانشگاه علوم پزشکی ایران، تهران، ایران.
6- گروه کتابداری و اطلاع رسانی پزشکی، دانشکده پیراپزشکی، دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی، تهران، ایران.
7- گروه کتابداری و اطلاعرسانی پزشکی، دانشکده پیراپزشکی، دانشگاه علوم پزشکی بوشهر، بوشهر، ایران.
8- گروه کتابداری و اطلاعرسانی پزشکی، دانشکده پیراپزشکی، دانشگاه علوم پزشکی جندیشاپور اهواز، اهواز، ایران. ،
متن کامل [PDF 1108 kb]
(110 دریافت)
| چکیده (HTML) (126 مشاهده)
جدول 2. ادامه
جدول 3. ادامه
متن کامل: (16 مشاهده)
مقدمه
امروزه، تحولات و روندهای جدید در عرصه کتابداری و اطلاعرسانی پزشکی نقشهای نوظهوری را برای کتابداران پزشکی بهوجود آورده است [1، 2]. از سوی دیگر، نقش کتابداران پزشکی در پاسخ به تحولات فناوری و تقاضای کاربران در حال تغییر است [3]. کتابداران پزشکی برای ایفای این نقشها، نیازمند ارتقای مهارتها، توانمندیها و توسعه مستمر حرفه خود هستند [4]. در این راستا، انجمنهای حرفهای و علمی از جمله نهادهایی هستند که تلاشهایی را برای شناسایی مهارتها و توانمندیهای کتابداران پزشکی انجام دادهاند. یکی از این تلاشها، بازنگری «توانمندیهای مادامالعمر و موفقیت حرفهای متخصصان اطلاعات سلامت» است که توسط انجمن کتابداری پزشکی در سال 2007 انجام شد. این توانمندیها علاوه بر جنبههای سنتی کتابداری مانند مدیریت کتابخانه، آموزش کاربر و ارائه اطلاعات به کاربران به روندها و تحولات جدید در حوزه کتابداری واطلاعرسانی پزشکی مانند عملکرد مبتنی بر شواهد نیز میپردازد [5]. توانمندیهای مورد انتظار انجمن کتابداری پزشکی آمریکا شامل 1) خدمات اطلاعاتی، 2) مدیریت اطلاعات، 3) آموزش و طراحی آموزشی، 4) رهبری و مدیریت، 5) عملکرد مبتنی بر شواهد، و 6) حرفهمندی در حوزه اطلاعات سلامت هستند [6].
علاوه بر انجمنهای حرفهای، مطالعات دیگری نیز به شناسایی مهارتها و توانمندیهای مورد نیاز کتابداران پزشکی پرداختهاند. لاوتون و برنز[1] با تأکید بر توانمندیهای معرفی شده توسط انجمنهای کتابداری، ده توانمندی شامل ارتباطات، مرور نظاممند، ارزیابی انتقادی، مدیریت و سازماندهی اطلاعات سلامت، مهارتهای مدیریتی و سازمانی، آموزش، مسائل حقوقی و قانونی، رهبری، فناوری، و شناخت محیط سلامت را برای کتابداران علوم سلامت در ایرلند معرفی کردند. اولاه و آنوار[7] توانمندیهای کتابداران پزشکی در پاکستان را در هشت حوزه شناسایی کردند که عبارتند از: محیط علوم سلامت، فنون و تئوریهای مدیریت، مراجع و خدمات اطلاعات سلامت، مدیریت منابع اطلاعات سلامت، سیستمها و فناوری اطلاعات، آموزش کاربر، روش پژوهش، توانمندیهای شخصی و عمومی. برخی مطالعات نیز به شناسایی نقش کتابداران و اطلاعرسانان سلامت پرداختهاند. ما و همکاران[5] با هدف توسعه برنامه درسی برای کتابداری و اطلاعرسانی از طریق مرور متون، نقشهای اطلاعات سلامت، آموزش، انفورماتیک، مدیریت کتابخانه، ارتباطات، پژوهش، خدمات پشتیبانی از بیمار، ارتباطات علمی، و مدیریت داده را بهعنوان نقشهای نوظهور برای متخصصان اطلاعات سلامت شناسایی کردند. کوپر و کروم[8] نیز از طریق مرور متون، نقشهای کتابدار مستقر یا در عرصه (مانند متخصص اطلاعات بالینی، متخصص اطلاعات زیستی، متخصص اطلاعات بلایا)، کتابدار مرور نظاممند، کتابدار فناوریهای نوظهور، کتابدار آموزش مداوم پزشکی، کتابدار گرنتهای پژوهشی، و کتابدار مدیریت داده را برای کتابداران پزشکی شناسایی کردند. آنها همچنین با بررسی آگهیهای شغلی، نقشهای کتابدار پزشکی بالینی، کتابدار آموزشی، و کتابدار سلامت مصرفکننده را شناسایی کردند.
شناسایی و تعیین مهارتها، توانمندیها و نقشهای کتابداران پزشکی میتواند به توسعه برنامههای آموزشی مناسب مبتنی بر مهارتها و توانمندیها کمک نماید. برنامههای آموزشی کتابداری و اطلاعرسانی پزشکی در دو سطح آموزشهای مداوم و حین خدمت، و آموزشهای رسمی دانشگاهی مطرح میباشد [9]. در ایران، به دلیل وجود آموزش دانشگاهی کتابداری و اطلاعرسانی پزشکی در سه مقطع کارشناسی، کارشناسی ارشد، و دکترا، علاوه بر توجه به آموزشهای حین خدمت، لازم است تا برنامههای درسی مقاطع مختلف رشته بر اساس توانمندیها و مهارتهای مورد نیاز و نقشهای نوظهور مورد بازنگری قرار گیرد. از سوی دیگر، با وجود توجه به شناسایی نقشها و مهارتها در سطح جهانی، مشکلات و چالشهای خاصی در زمینه نقشها و مهارتهای کتابداران پزشکی در ایران وجود دارد که انجام این مطالعه را ضروری میسازد. مطالعات پیشین در ایران حاکی از آن است که برنامههای درسی کنونی پاسخگوی نیازهای بازار کار و تحولات سریع این حوزه نیست و شکافی بین آموزشهای دانشگاهی و مهارتهای مورد نیاز در محیطهای کاری احساس میشود [10]. همچنین، تعریف روشن و استانداردی برای بسیاری از نقشهای نوظهور در کتابخانههای پزشکی ایران وجود ندارد که این امر منجر به عدم استفاده بهینه از توانمندیهای این متخصصان، تعریف نشدن پستهای سازمانی مناسب و در نتیجه کمرنگ شدن نقش آنان در نظام سلامت شده است [11]. بسیاری از کتابداران پزشکی با وظایف سنتی و محدود شناخته میشوند و فرصتهای شغلی جدید برای آنان تعریف نشده است. بنابراین، هدف از انجام مطالعه حاضر شناسایی نقشها و مهارتهای مورد نیاز دانشآموختگان کتابداری و اطلاعرسانی پزشکی بهمنظور استفاده در بازنگری برنامه درسی کارشناسی ارشد کتابداری و اطلاعرسانی پزشکی در ایران، تحقق آموزش پاسخگو، کمک به ارتقاء و ارزیابی مهارتهای کتابداران پزشکی، ایجاد فرصتهای شغلی برای آنان، و بازنگری شرح وظایف شغلی و شرایط احراز پستهای مرتبط با کتابداری و اطلاعرسانی پزشکی در کشور بود.
روش ها
این مطالعه کیفی با استفاده از تحلیل محتوای کیفی مرسوم انجام شد [12،13]. در پژوهشهای کیفی معمولاً از نمونهگیری هدفمند برای انتخاب موارد غنی از اطلاعات استفاده میکنند [14]. برای این نوع نمونهگیری، از تنوع حداکثری استفاده برای انتخاب افرادی با دیدگاههای متفاوت در زمینه پدیده مورد پژوهش استفاده میشود [15]. بر این اساس، در این مطالعه از روش نمونهگیری هدفمند با حداکثر تنوع استفاده شد. هدف از این روش، گردآوری طیف گستردهای از دیدگاهها و تجارب از ذینفعان کلیدی حوزه کتابداری و اطلاعرسانی پزشکی بود. معیار اصلی ورود افراد به مطالعه، دارا بودن تجربه مستقیم یا آگاهی عمیق از برنامه درسی، مهارتهای مورد نیاز، و نقشهای آتی دانشآموختگان کارشناسی ارشد این رشته بود. مشارکتکنندگان از بین چهار گروه هدف اصلی انتخاب شدند، که عبارتند از: اعضای هیئت علمی گروههای کتابداری و اطلاعرسانی پزشکی (بهعنوان طراحان و مجریان برنامه درسی)، مدیران و سیاستگذاران حوزه آموزش و منابع انسانی سلامت بهعنوان متولیان ایجاد پستهای سازمانی و تعیین شرح وظایف، دانشآموختگان مقطع کارشناسی ارشد که در حال حاضر در موقعیتهای شغلی مرتبط در دانشگاههای علوم پزشکی، کتابخانههای پزشکی یا مراکز تحقیقاتی مشغول به کار بودند، و دانشجویان مقطع دکترای کتابداری و اطلاعرسانی پزشکی بهعنوان دانشآموختگان اخیر کارشناسی ارشد که دیدی نقادانه به برنامه درسی گذشته خود داشته و با نقشهای پیشرفته و نوظهور در محیط آکادمیک آشنا هستند. بدین ترتیب تعداد کل شرکتکنندگان در مطالعه به 35 نفر رسید (جدول 1). در فرآیند نمونهگیری، از یک چارچوب سهمیهای برای اطمینان از حضور نمایندگان همه گروههای چهارگانه استفاده شد. نمونهگیری بهصورت متوالی و همزمان با تحلیل دادهها ادامه یافت. این مطالعه در 1402در دانشگاه علوم پزشکی اصفهان طراحی و اجرا شد و مشارکتکنندگان از دانشگاههای علوم پزشکی سراسر کشور در آن شرکت داشتتد.
دادهها از طریق مصاحبه نیمهساختاریافته جمعآوری شد. قبل از شروع مصاحبه، راهنمای مصاحبه تهیه شده بر اساس مقدمه برنامه درسی و نظر متخصصان (شامل سه پرسش اصلی در مورد توانمندیها، نقشها و مهارتها مانند به نظر شما توانمندیهایی که یک دانشآموخته کارشناسی ارشد کتابداری و اطلاعرسانی پزشکی پس از فراغت از تحصیل باید داشته باشد، کدامها هستند؟، دانشآموخته کتابداری و اطلاعرسانی پزشکی چه مهارتهایی باید داشته باشد؟، و دانشآموخته کتابداری و اطلاعرسانی پزشکی چه نقشهایی را میتواند بر عهده بگیرد؟) در اختیار مصاحبهشوندگان قرار گرفت و در آن فواید بالقوه مطالعه برای آنها توضیح داده شد. برای تأیید روایی محتوایی راهنمای مصاحبه از نظر هشت نفر از متخصصان و اعضای هیأت علمی کتابداری و اطلاعرسانی پزشکی استفاده شد. محل، زمان، و نحوه انجام هر مصاحبه با نظر مشارکتکنندگان تعیین شد و مدت مصاحبهها بین 15 تا 60 دقیقه و متوسط 40 دقیقه متغیر بود. مصاحبهها تا حد امکان بهصورت حضوری انجام شد. در مواردی که امکان انجام مصاحبه به صورت حضوری وجود نداشت، مصاحبه تلفنی انجام شد یا پاسخگو نظرات خود را در فرم راهنمای مصاحبه بهصورت کتبی برای پژوهشگران ارسال کرد. مصاحبهها با کسب اجازه از مشارکتکنندگان ضبط و به کلیه مشارکتکنندگان اطمینان داده شد که مطالب ذکر شده محرمانه خواهد ماند و همچنین هر زمان که بخواهند میتوانند از مطالعه خارج شوند. ویژگیهای فردی افراد ثبت و در حین مصاحبهها یادداشتبرداری نیز انجام شد. به هر یک از مشارکتکنندگان یک کد اختصاص داده شد و پس از انجام هر مصاحبه، متن مکتوب مصاحبهها برای تحلیل، وارد نرمافزار MAXQDA نسخه 10 شد. در مطالعات کیفی، مشارکتکنندگان تا حدی درگیر مطالعه میشوند که دیگر مطلب تازهای برای گفتن نداشته باشند و دادهها به حد اشباع برسند [16]. پس از اینکه پژوهشگران دریافتند مصاحبههای جدید، مطلب تازهای به مصاحبههای قبلی اضافه نمیکند و دادهها به حد اشباع رسیدهاند، انجام مصاحبهها پس از مصاحبه شماره 35 متوقف شد.
دادهها بهطور همزمان جمعآوری و تحلیل شدند. هر مصاحبه قبل از مصاحبه بعدی کدگذاری و تحلیل شد. برای شناسایی واحد تحلیل، پژوهشگران متون مصاحبهها را مکرر بررسی کردند. سپس، با توجه به اینکه واحد تحلیل یک جمله در نظر گرفته میشد، جملات چندین بار خوانده و بازخوانی شدند تا مشخص شود کدام جملات یا عبارات معانی اصلی را به ذهن محقق میرساند. بدین ترتیب، با توجه به واحد تحلیل، متون مصاحبه جمعبندی و کدها استخراج شد. پس از شکلگیری کدها ، کدهای مشابه با هم ادغام شدند و سپس کدهای دارای معنای مشابه در کنار هم قرار گرفتند و زیرمجموعههایی را تشکیل دادند. همچنین، زیرمجموعهها با هم مقایسه شدند و زیرمجموعههای مرتبط با یک مفهوم در کنار هم قرار گرفتند و دستهبندیها را تشکیل دادند.
برای دقت مطالعه، یک بازبین خارجی متن مصاحبهها را دوباره کدگذاری کرد. بهطور متوسط 86 درصد توافق بر طبقات اصلی و زیرمجموعههای استخراج شده بین دو کدگذار وجود داشت. موارد اختلاف بهطور مشترک برای دستیابی به توافق نهایی مورد بحث قرار گرفت. همچنین، ضمن تماس با پنج نفر از مشارکتکنندگان، خلاصهای از مضامین استخراج شده بههمراه متن نقلقولها در اختیار آنها قرار گرفت و از آنان خواسته شد تا مشخص بودن یا نبودن تناسب مضامین و نقلقولها را تأیید کنند. در این مورد نیز بین پنج شرکتکننده، 76 تا 94 درصد توافق صورت گرفت. برای تأمین دقت و اعتبار دادهها نیز از معیارهای چهارگانه لینکن و گوبا (قابلیت اعتبار، انتقالپذیری، قابلیت ثبات، تأییدپذیری) استفاده شد [17]. برای دستیابی به اعتبار، دادهها از گروههای مختلف گردآوری و چکیده یافتهها در اختیار تعدادی از مشارکتکنندگان قرار گرفت و نظر آنها دریافت شد. برای انتقالپذیری، ویژگیهای شرکتکنندگان و فرآیند پژوهش با جزئیات کافی شرح داده شد. برای حصول ثبات، کلیه مراحل پژوهش بهطور دقیق ثبت شد. برای برقراری تأییدپذیری، تلاش شد دیدگاههای مختلف شرکتکنندگان منعکس شده و از سوگیری جلوگیری شود. همچنین، یک بازبین خارجی بخشی از دادهها را دوباره بررسی کرد.
یافته ها
جدول 1 اطلاعات جمعیتشناختی مشارکتکنندگان در مطالعه را نشان میدهد. اغلب مشارکتکنندگان زن بودند که تابعی از جنسیت دانشجویان دانشگاههای کشور است. بیشتر مشارکتکنندگان دارای مدرک دکترای تخصصی بودند ولی در گروهبندی چهارگانه، 34/29 درصد مصاحبهشوندگان متعلق به گروه دانشجو یا دانشآموخته ارشد بودند که از ذینفعان اصلی این مطالعه میباشند.
.PNG)
نقشها: نقشهای شناسایی شده برای دانشآموختگان کارشناسی ارشد کتابداری و اطلاعرسانی پزشکی در چهار طبقه اصلی شامل نقشهای 1) پژوهشی/پژوهش سلامت، 2) اجرایی/ مدیریتی، 3) آموزشی/ آموزش سلامت، و 4) فناوری و اطلاعرسانی سلامت دستهبندی شدند. بر اساس نقشهای شناسایی شده، 52 عنوان شغلی نیز برای کتابداران پزشکی شناسایی شد (جدول 2 ).
امروزه، تحولات و روندهای جدید در عرصه کتابداری و اطلاعرسانی پزشکی نقشهای نوظهوری را برای کتابداران پزشکی بهوجود آورده است [1، 2]. از سوی دیگر، نقش کتابداران پزشکی در پاسخ به تحولات فناوری و تقاضای کاربران در حال تغییر است [3]. کتابداران پزشکی برای ایفای این نقشها، نیازمند ارتقای مهارتها، توانمندیها و توسعه مستمر حرفه خود هستند [4]. در این راستا، انجمنهای حرفهای و علمی از جمله نهادهایی هستند که تلاشهایی را برای شناسایی مهارتها و توانمندیهای کتابداران پزشکی انجام دادهاند. یکی از این تلاشها، بازنگری «توانمندیهای مادامالعمر و موفقیت حرفهای متخصصان اطلاعات سلامت» است که توسط انجمن کتابداری پزشکی در سال 2007 انجام شد. این توانمندیها علاوه بر جنبههای سنتی کتابداری مانند مدیریت کتابخانه، آموزش کاربر و ارائه اطلاعات به کاربران به روندها و تحولات جدید در حوزه کتابداری واطلاعرسانی پزشکی مانند عملکرد مبتنی بر شواهد نیز میپردازد [5]. توانمندیهای مورد انتظار انجمن کتابداری پزشکی آمریکا شامل 1) خدمات اطلاعاتی، 2) مدیریت اطلاعات، 3) آموزش و طراحی آموزشی، 4) رهبری و مدیریت، 5) عملکرد مبتنی بر شواهد، و 6) حرفهمندی در حوزه اطلاعات سلامت هستند [6].
علاوه بر انجمنهای حرفهای، مطالعات دیگری نیز به شناسایی مهارتها و توانمندیهای مورد نیاز کتابداران پزشکی پرداختهاند. لاوتون و برنز[1] با تأکید بر توانمندیهای معرفی شده توسط انجمنهای کتابداری، ده توانمندی شامل ارتباطات، مرور نظاممند، ارزیابی انتقادی، مدیریت و سازماندهی اطلاعات سلامت، مهارتهای مدیریتی و سازمانی، آموزش، مسائل حقوقی و قانونی، رهبری، فناوری، و شناخت محیط سلامت را برای کتابداران علوم سلامت در ایرلند معرفی کردند. اولاه و آنوار[7] توانمندیهای کتابداران پزشکی در پاکستان را در هشت حوزه شناسایی کردند که عبارتند از: محیط علوم سلامت، فنون و تئوریهای مدیریت، مراجع و خدمات اطلاعات سلامت، مدیریت منابع اطلاعات سلامت، سیستمها و فناوری اطلاعات، آموزش کاربر، روش پژوهش، توانمندیهای شخصی و عمومی. برخی مطالعات نیز به شناسایی نقش کتابداران و اطلاعرسانان سلامت پرداختهاند. ما و همکاران[5] با هدف توسعه برنامه درسی برای کتابداری و اطلاعرسانی از طریق مرور متون، نقشهای اطلاعات سلامت، آموزش، انفورماتیک، مدیریت کتابخانه، ارتباطات، پژوهش، خدمات پشتیبانی از بیمار، ارتباطات علمی، و مدیریت داده را بهعنوان نقشهای نوظهور برای متخصصان اطلاعات سلامت شناسایی کردند. کوپر و کروم[8] نیز از طریق مرور متون، نقشهای کتابدار مستقر یا در عرصه (مانند متخصص اطلاعات بالینی، متخصص اطلاعات زیستی، متخصص اطلاعات بلایا)، کتابدار مرور نظاممند، کتابدار فناوریهای نوظهور، کتابدار آموزش مداوم پزشکی، کتابدار گرنتهای پژوهشی، و کتابدار مدیریت داده را برای کتابداران پزشکی شناسایی کردند. آنها همچنین با بررسی آگهیهای شغلی، نقشهای کتابدار پزشکی بالینی، کتابدار آموزشی، و کتابدار سلامت مصرفکننده را شناسایی کردند.
شناسایی و تعیین مهارتها، توانمندیها و نقشهای کتابداران پزشکی میتواند به توسعه برنامههای آموزشی مناسب مبتنی بر مهارتها و توانمندیها کمک نماید. برنامههای آموزشی کتابداری و اطلاعرسانی پزشکی در دو سطح آموزشهای مداوم و حین خدمت، و آموزشهای رسمی دانشگاهی مطرح میباشد [9]. در ایران، به دلیل وجود آموزش دانشگاهی کتابداری و اطلاعرسانی پزشکی در سه مقطع کارشناسی، کارشناسی ارشد، و دکترا، علاوه بر توجه به آموزشهای حین خدمت، لازم است تا برنامههای درسی مقاطع مختلف رشته بر اساس توانمندیها و مهارتهای مورد نیاز و نقشهای نوظهور مورد بازنگری قرار گیرد. از سوی دیگر، با وجود توجه به شناسایی نقشها و مهارتها در سطح جهانی، مشکلات و چالشهای خاصی در زمینه نقشها و مهارتهای کتابداران پزشکی در ایران وجود دارد که انجام این مطالعه را ضروری میسازد. مطالعات پیشین در ایران حاکی از آن است که برنامههای درسی کنونی پاسخگوی نیازهای بازار کار و تحولات سریع این حوزه نیست و شکافی بین آموزشهای دانشگاهی و مهارتهای مورد نیاز در محیطهای کاری احساس میشود [10]. همچنین، تعریف روشن و استانداردی برای بسیاری از نقشهای نوظهور در کتابخانههای پزشکی ایران وجود ندارد که این امر منجر به عدم استفاده بهینه از توانمندیهای این متخصصان، تعریف نشدن پستهای سازمانی مناسب و در نتیجه کمرنگ شدن نقش آنان در نظام سلامت شده است [11]. بسیاری از کتابداران پزشکی با وظایف سنتی و محدود شناخته میشوند و فرصتهای شغلی جدید برای آنان تعریف نشده است. بنابراین، هدف از انجام مطالعه حاضر شناسایی نقشها و مهارتهای مورد نیاز دانشآموختگان کتابداری و اطلاعرسانی پزشکی بهمنظور استفاده در بازنگری برنامه درسی کارشناسی ارشد کتابداری و اطلاعرسانی پزشکی در ایران، تحقق آموزش پاسخگو، کمک به ارتقاء و ارزیابی مهارتهای کتابداران پزشکی، ایجاد فرصتهای شغلی برای آنان، و بازنگری شرح وظایف شغلی و شرایط احراز پستهای مرتبط با کتابداری و اطلاعرسانی پزشکی در کشور بود.
روش ها
این مطالعه کیفی با استفاده از تحلیل محتوای کیفی مرسوم انجام شد [12،13]. در پژوهشهای کیفی معمولاً از نمونهگیری هدفمند برای انتخاب موارد غنی از اطلاعات استفاده میکنند [14]. برای این نوع نمونهگیری، از تنوع حداکثری استفاده برای انتخاب افرادی با دیدگاههای متفاوت در زمینه پدیده مورد پژوهش استفاده میشود [15]. بر این اساس، در این مطالعه از روش نمونهگیری هدفمند با حداکثر تنوع استفاده شد. هدف از این روش، گردآوری طیف گستردهای از دیدگاهها و تجارب از ذینفعان کلیدی حوزه کتابداری و اطلاعرسانی پزشکی بود. معیار اصلی ورود افراد به مطالعه، دارا بودن تجربه مستقیم یا آگاهی عمیق از برنامه درسی، مهارتهای مورد نیاز، و نقشهای آتی دانشآموختگان کارشناسی ارشد این رشته بود. مشارکتکنندگان از بین چهار گروه هدف اصلی انتخاب شدند، که عبارتند از: اعضای هیئت علمی گروههای کتابداری و اطلاعرسانی پزشکی (بهعنوان طراحان و مجریان برنامه درسی)، مدیران و سیاستگذاران حوزه آموزش و منابع انسانی سلامت بهعنوان متولیان ایجاد پستهای سازمانی و تعیین شرح وظایف، دانشآموختگان مقطع کارشناسی ارشد که در حال حاضر در موقعیتهای شغلی مرتبط در دانشگاههای علوم پزشکی، کتابخانههای پزشکی یا مراکز تحقیقاتی مشغول به کار بودند، و دانشجویان مقطع دکترای کتابداری و اطلاعرسانی پزشکی بهعنوان دانشآموختگان اخیر کارشناسی ارشد که دیدی نقادانه به برنامه درسی گذشته خود داشته و با نقشهای پیشرفته و نوظهور در محیط آکادمیک آشنا هستند. بدین ترتیب تعداد کل شرکتکنندگان در مطالعه به 35 نفر رسید (جدول 1). در فرآیند نمونهگیری، از یک چارچوب سهمیهای برای اطمینان از حضور نمایندگان همه گروههای چهارگانه استفاده شد. نمونهگیری بهصورت متوالی و همزمان با تحلیل دادهها ادامه یافت. این مطالعه در 1402در دانشگاه علوم پزشکی اصفهان طراحی و اجرا شد و مشارکتکنندگان از دانشگاههای علوم پزشکی سراسر کشور در آن شرکت داشتتد.
دادهها از طریق مصاحبه نیمهساختاریافته جمعآوری شد. قبل از شروع مصاحبه، راهنمای مصاحبه تهیه شده بر اساس مقدمه برنامه درسی و نظر متخصصان (شامل سه پرسش اصلی در مورد توانمندیها، نقشها و مهارتها مانند به نظر شما توانمندیهایی که یک دانشآموخته کارشناسی ارشد کتابداری و اطلاعرسانی پزشکی پس از فراغت از تحصیل باید داشته باشد، کدامها هستند؟، دانشآموخته کتابداری و اطلاعرسانی پزشکی چه مهارتهایی باید داشته باشد؟، و دانشآموخته کتابداری و اطلاعرسانی پزشکی چه نقشهایی را میتواند بر عهده بگیرد؟) در اختیار مصاحبهشوندگان قرار گرفت و در آن فواید بالقوه مطالعه برای آنها توضیح داده شد. برای تأیید روایی محتوایی راهنمای مصاحبه از نظر هشت نفر از متخصصان و اعضای هیأت علمی کتابداری و اطلاعرسانی پزشکی استفاده شد. محل، زمان، و نحوه انجام هر مصاحبه با نظر مشارکتکنندگان تعیین شد و مدت مصاحبهها بین 15 تا 60 دقیقه و متوسط 40 دقیقه متغیر بود. مصاحبهها تا حد امکان بهصورت حضوری انجام شد. در مواردی که امکان انجام مصاحبه به صورت حضوری وجود نداشت، مصاحبه تلفنی انجام شد یا پاسخگو نظرات خود را در فرم راهنمای مصاحبه بهصورت کتبی برای پژوهشگران ارسال کرد. مصاحبهها با کسب اجازه از مشارکتکنندگان ضبط و به کلیه مشارکتکنندگان اطمینان داده شد که مطالب ذکر شده محرمانه خواهد ماند و همچنین هر زمان که بخواهند میتوانند از مطالعه خارج شوند. ویژگیهای فردی افراد ثبت و در حین مصاحبهها یادداشتبرداری نیز انجام شد. به هر یک از مشارکتکنندگان یک کد اختصاص داده شد و پس از انجام هر مصاحبه، متن مکتوب مصاحبهها برای تحلیل، وارد نرمافزار MAXQDA نسخه 10 شد. در مطالعات کیفی، مشارکتکنندگان تا حدی درگیر مطالعه میشوند که دیگر مطلب تازهای برای گفتن نداشته باشند و دادهها به حد اشباع برسند [16]. پس از اینکه پژوهشگران دریافتند مصاحبههای جدید، مطلب تازهای به مصاحبههای قبلی اضافه نمیکند و دادهها به حد اشباع رسیدهاند، انجام مصاحبهها پس از مصاحبه شماره 35 متوقف شد.
دادهها بهطور همزمان جمعآوری و تحلیل شدند. هر مصاحبه قبل از مصاحبه بعدی کدگذاری و تحلیل شد. برای شناسایی واحد تحلیل، پژوهشگران متون مصاحبهها را مکرر بررسی کردند. سپس، با توجه به اینکه واحد تحلیل یک جمله در نظر گرفته میشد، جملات چندین بار خوانده و بازخوانی شدند تا مشخص شود کدام جملات یا عبارات معانی اصلی را به ذهن محقق میرساند. بدین ترتیب، با توجه به واحد تحلیل، متون مصاحبه جمعبندی و کدها استخراج شد. پس از شکلگیری کدها ، کدهای مشابه با هم ادغام شدند و سپس کدهای دارای معنای مشابه در کنار هم قرار گرفتند و زیرمجموعههایی را تشکیل دادند. همچنین، زیرمجموعهها با هم مقایسه شدند و زیرمجموعههای مرتبط با یک مفهوم در کنار هم قرار گرفتند و دستهبندیها را تشکیل دادند.
برای دقت مطالعه، یک بازبین خارجی متن مصاحبهها را دوباره کدگذاری کرد. بهطور متوسط 86 درصد توافق بر طبقات اصلی و زیرمجموعههای استخراج شده بین دو کدگذار وجود داشت. موارد اختلاف بهطور مشترک برای دستیابی به توافق نهایی مورد بحث قرار گرفت. همچنین، ضمن تماس با پنج نفر از مشارکتکنندگان، خلاصهای از مضامین استخراج شده بههمراه متن نقلقولها در اختیار آنها قرار گرفت و از آنان خواسته شد تا مشخص بودن یا نبودن تناسب مضامین و نقلقولها را تأیید کنند. در این مورد نیز بین پنج شرکتکننده، 76 تا 94 درصد توافق صورت گرفت. برای تأمین دقت و اعتبار دادهها نیز از معیارهای چهارگانه لینکن و گوبا (قابلیت اعتبار، انتقالپذیری، قابلیت ثبات، تأییدپذیری) استفاده شد [17]. برای دستیابی به اعتبار، دادهها از گروههای مختلف گردآوری و چکیده یافتهها در اختیار تعدادی از مشارکتکنندگان قرار گرفت و نظر آنها دریافت شد. برای انتقالپذیری، ویژگیهای شرکتکنندگان و فرآیند پژوهش با جزئیات کافی شرح داده شد. برای حصول ثبات، کلیه مراحل پژوهش بهطور دقیق ثبت شد. برای برقراری تأییدپذیری، تلاش شد دیدگاههای مختلف شرکتکنندگان منعکس شده و از سوگیری جلوگیری شود. همچنین، یک بازبین خارجی بخشی از دادهها را دوباره بررسی کرد.
یافته ها
جدول 1 اطلاعات جمعیتشناختی مشارکتکنندگان در مطالعه را نشان میدهد. اغلب مشارکتکنندگان زن بودند که تابعی از جنسیت دانشجویان دانشگاههای کشور است. بیشتر مشارکتکنندگان دارای مدرک دکترای تخصصی بودند ولی در گروهبندی چهارگانه، 34/29 درصد مصاحبهشوندگان متعلق به گروه دانشجو یا دانشآموخته ارشد بودند که از ذینفعان اصلی این مطالعه میباشند.
نقشها: نقشهای شناسایی شده برای دانشآموختگان کارشناسی ارشد کتابداری و اطلاعرسانی پزشکی در چهار طبقه اصلی شامل نقشهای 1) پژوهشی/پژوهش سلامت، 2) اجرایی/ مدیریتی، 3) آموزشی/ آموزش سلامت، و 4) فناوری و اطلاعرسانی سلامت دستهبندی شدند. بر اساس نقشهای شناسایی شده، 52 عنوان شغلی نیز برای کتابداران پزشکی شناسایی شد (جدول 2 ).
جدول 2. نقشهای شناسایی شده برای یک دانشآموخته کارشناسی ارشد کتابداری و اطلاع رسانی پزشکی
| طبقه اصلی | نقش | عنوان شغلی |
| نقشهای پژوهشی/ پژوهش سلامت | کارشناس پژوهش/دستیار پژوهش/ پژوهشگر یا کمک پژوهشگر/پژوهشیار/ کتابدار پژوهشگر، کارشناس طرحهای تحقیقاتی | کارشناس امور پژوهشی |
| مدیر اجرایی/مدیر داخلی/ کارشناس مجلات | کارشناس مجلات | |
| کارشناس حوزه نشر و انتشارات | کارشناس انتشارات | |
| مدیر/ کارشناس علمسنجی | کارشناس علمسنجی | |
| کارشناس ترجمان دانش | کارشناس ترجمان دانش | |
| کارشناس مراکز تحقیقاتی/ کارشناس ارزشیابی و پایش مراکز تحقیقاتی | کارشناس مراکز تحقیقاتی | |
| کارشناس کمیته اخلاق در پژوهش | کارشناس کمیته اخلاق در پژوهش | |
| ریاست یا مدیریت گروه برنامهریزی و ارزیابی تحقیقات/ کارشناس مدیریت و برنامهریزی تحقیقاتی | کارشناس مدیریت پروژههای تحقیقاتی | |
| کارشناس سمینارها و کنگرهها | کارشناس سمینارها و کنگرهها | |
| کارشناس تحقیقات دانشجویی | کارشناس تحقیقات دانشجویی | |
| نقشهای اجرایی- مدیریتی | مدیریت کتابخانه | مدیر کتابخانه |
| مدیریت مرکز اطلاعرسانی پزشکی/ مشاور ارشد در تصمیمگیریهای کلان حوزه اطلاعرسانی پزشکی/ مدیر اطلاعات سلامت | مدیر اطلاعرسانی سلامت | |
| مشاور اطلاعرسانی سلامت | ||
| تهیه منابع اطلاعاتی/ نمایندگی ناشران بینالمللی/ مدیر منابع آنلاین | مدیر منابع علمی | |
| مدیریت علمسنجی | مدیر علمسنجی | |
| مدیریت (اجرایی/داخلی) مجلات | مدیر (اجرایی/داخلی) مجلات | |
| کارشناسی اعتبارسنجی، ارزشیابی، برنامه عملیاتی و رتبهبندی دانشگاه | کارشناس اعتبارسنجی | |
| کارشناسی/ ریاست مراکز تحقیقاتی | ریاست مراکز تحقیقاتی | |
| کارشناس ارزیابی وبسایتها/ کارشناس صفحات وب کتابخانه و دانشگاه/ کارشناس پورتال و وبومتریک | کارشناس وبومتریک | |
| کارشناس اطلاعرسانی در روابط عمومی | کارشناس روابط عمومی | |
| کارشناس مسئول ارتقاء ارزشیابی و توانمندسازی در امور هیئت علمی/ کارشناس دبیرخانه هیات ممیزه | کارشناس مسئول ارتقای اعضای هئیت علمی/ کارشناس دبیرخانه هیات ممیزه | |
| تحلیلگر و سیاستگذار علمی | تحلیلگر و سیاستگذار علمی | |
| مدیریت امور فرهنگی و فوق برنامه/ اداره امورفرهنگی دانشجویان و کارکنان/ اداره امور فوق برنامه دانشجویان/کارشناس امور ادبی هنری/ اداره توسعه فعالیتهای قرآنی دانشجویان و کارکنان | کارشناس امور فرهنگی | |
| کارشناس معاونت توسعه مدیریت و منابع/ دبیرخانه بایگانی پرسنلی/ اداره دبیرخانه مرکزی/ معاونت دانشجویی و فرهنگی/ مراکز بهداشتی و سایر زیرمجموعههای ادارات | مسئول دفتر/ متصدی اموردفتری و بایگانی | |
| نقشهای آموزشی/ آموزش سلامت | آموزش پایگاههای اطلاعاتی | مدرس پایگاههای اطلاعاتی |
| آموزش سواد اطلاعاتی | مدرس سواد اطلاعاتی | |
| آموزش سواد اطلاعات سلامت | همیار آموزش سلامت | |
| تولید محتوای سلامت | کارشناس تولید محتوا | |
| مشارکت در آموزش بیمار | همیار آموزش بیمار | |
| مشاور اطلاعات سلامت/ پزشکی | مشاور اطلاعات سلامت | |
| کارشناس خدمات آموزشی رشته (کتابداری و اطلاعرسانی پزشکی) | کارشناس خدمات آموزشی | |
| نقشهای فناوری و اطلاعرسانی سلامت | کتابدار داده/ کارشناس ثبت داده/ تحلیلگر دانش | کتابدار داده |
| کارشناس محتوای دیجیتال | کارشناس محتوای دیجیتال | |
| متخصص تبلیغات و بازاریابی | کارشناس بازاریابی اطلاعات | |
| کتابدار بیمارستانی | کتابدار بیمارستانی | |
| کتابدار/ کتابدار واطلاعرسان پزشکی | کتابدار پزشکی |
جدول 2. ادامه
| طبقه اصلی | نقش | عنوان شغلی |
| نقشهای فناوری و اطلاعرسانی سلامت (ادامه) |
کتابدار بالینی/ متخصص اطلاعات بالینی | متخصص اطلاعات بالینی |
| نمایهساز انواع اسناد و مدارک | کارشناس اسناد | |
| فهرستنویسی/ ورود اطلاعات | کتابدار فنی | |
| کتابدار حوادث و بلایا | کتابدار حوادث و بلایا | |
| کتابدار گردشگری | کتابدار گردشگری | |
| کارشناس اداره مرکز سمعی- بصری | کارشناس سمعی- بصری | |
| متخصص بازیابی اطلاعات/ داده | متخصص بازیابی اطلاعات | |
| مشاور طراحی سیستمهای اطلاعرسانی پزشکی | مشاور طراحی سیستم | |
| مشاور طراحی نرم افزارهای کتابخانهای | مشاور طراحی نرمافزار | |
| کارشناس فناوری در بیمارستانها/ مراکز خدمات جامع سلامت شهری و روستایی/ خدمات پرستاری/ و سایر زیرمجموعههای بهداشت و سلامت | کارشناس فناوری اطلاعات سلامت | |
| کارشناس مراکز رشد واحدهای فناوری | کارشناس مرکز رشد وفناوری | |
| کارشناس در حوزه مدیریت توسعه فناوری سلامت | کارشناس توسعه نوآوری، کارآفرینی و مالکیت فکری | |
| کارشناس تجاریسازی یا ارتباط با صنعت | ||
| کارشناس مسئول هماهنگی و ارزیابی مراکز رشد |
تعداد زیادی از مشارکتکنندگان بر نقش محوری کتابداران پزشکی در فرآیند پژوهش تأکید داشتند. یکی از مشارکتکنندگان گفت: «کتابدار پزشکی باید فراتر از جستجوی منابع حرکت کند، او باید بتواند به تیمهای پژوهشی در طراحی راهبرد جستجو، مدیریت داده ، و تحلیل انتقادی منابع کمک کند.» (مشارکت کننده 14) بسیاری از مشارکتکنندگان از آموزش بهعنوان یکی از نقشهای کلیدی کتابداران پزشکی یاد کردند. یکی از دانشجویان دکترا گفت: «کتابداران میتوانند در طراحی و اجرای کارگاههای آموزشی نقش فعال داشته باشند.« (مشارکتکننده 2) یکی از اساتید مصاحبهشونده، نقشهای زیر را برای یک کتابدار و اطلاعرسان پزشکی قائل است: «کارشناس اعتبارسنجی و رتبهبندی دانشگاه، کارشناس علمسنجی، کتابدار بالینی، مدیر اطلاعات سلامت، کارشناس ترجمان دانش و کارشناس صفحات وب کتابخانه و دانشگاه» (مشارکتکننده 6). یک مدیر و سیاستگذار نیز نقشهایی چون «مدیریت مرکز اطلاع رسانی پزشکی، دستیاری پژوهش، دستیاری اطلاعات پزشکی (کتابدار بالینی)، مدیریت داخلی مجلات، فعالیت در بخشها و معاونتهای آموزشی بیمارستانها را برای کتابداران پزشکی» برمیشمارد (مشارکتکننده 11). هر چند دانشجویان دکترایی که شاغل در محیط کار واقعی هستند، نقشهای بیشتری مانند «مدیریت کتابخانه و مراکز اطلاعرسانی، مدیریت و سازماندهی اطلاعات و منابع الکترونیکی، مدیریت پژوهش و پروژههای پژوهشی، اجرای تبلیغات و بازاریابی اطلاعات سلامت، و طراحی و توسعه سایتهای وب، مدیریت پایگاهدادهها و نرمافزارهای مرتبط با کتابداری و اطلاع رسانی پزشکی» را برای خود قائل هستند (مشارکتکننده 20).
مهارتها: مهارتهای مورد نیاز دانشآموختگان کارشناسی ارشد کتابداری و اطلاعرسانی پزشکی در پنج طبقه اصلی شامل مهارتهای 1) عمومی، 2) پژوهشی، 3) آموزشی، 4) اجرایی/ مدیریتی و 5) فناوری و اطلاعرسانی دستهبندی شدند. پنج دسته مهارت اصلی به همراه 57 مهارت فرعی در جدول 3 نشان داده شدهاند.
مهارتهای ارتباطی یکی از مهارتهای عمومی مورد تأکید مشارکتکنندگان بود. در این زمینه یکی از مشارکتکنندگان گفت: «ارتباط موثر با هیأت علمی و دانشجویان یکی از وظایف پایه کتابداران است.» (مشارکتکننده 5) یکی از اساتید مصاحبهشونده عقیده دارد که: «بهطور کلی، کتابداران پزشکی نیاز به ترکیبی از مهارتهای تخصصی، فنی و انسانی دارند تا بهخوبی در این حوزه فعالیت کنند. برای مثال کتابداران باید مهارتهای اطلاعرسانی و توانایی ارائه اطلاعات به مراجعان را داشته باشند. این شامل مهارتهای مرتبط با جستجو، بازیابی اطلاعات، ترتیبدهی منابع و ارائه مطالب بهروز است. همچنین چون این رشته یک رشته خدمترسان است، کتابداران لازم است مهارتهای ارتباطی و خدمترسانی برای برقراری ارتباط مؤثر با مراجعان و همکاران را داشته باشند که شامل مهارتهای ارتباطی، روابط عمومی، حل مشکلات و خدمترسانی به مراجعان میشود از نظر مهارت فناوری اطلاعات نیز کتابداران باید با نرمافزارها، پایگاههای داده، سیستمهای مدیریت کتابخانه و تکنولوژیهای مرتبط با کتابداری آشنا باشند.» (مشارکتکننده 1) یکی از مدیران و سیاستگذاران، داشتن مهارتهای زیر را برای کتابدار ضروری میداند: «ذخیره و بازیابی اطلاعات، سازماندهی اطلاعات، مهارتهای آموزشی و پژوهشی، مهارتهای ارتباطی و مهارتهای مدیریتی و اجرایی.» (مشارکتکننده 7).
مهارتها: مهارتهای مورد نیاز دانشآموختگان کارشناسی ارشد کتابداری و اطلاعرسانی پزشکی در پنج طبقه اصلی شامل مهارتهای 1) عمومی، 2) پژوهشی، 3) آموزشی، 4) اجرایی/ مدیریتی و 5) فناوری و اطلاعرسانی دستهبندی شدند. پنج دسته مهارت اصلی به همراه 57 مهارت فرعی در جدول 3 نشان داده شدهاند.
مهارتهای ارتباطی یکی از مهارتهای عمومی مورد تأکید مشارکتکنندگان بود. در این زمینه یکی از مشارکتکنندگان گفت: «ارتباط موثر با هیأت علمی و دانشجویان یکی از وظایف پایه کتابداران است.» (مشارکتکننده 5) یکی از اساتید مصاحبهشونده عقیده دارد که: «بهطور کلی، کتابداران پزشکی نیاز به ترکیبی از مهارتهای تخصصی، فنی و انسانی دارند تا بهخوبی در این حوزه فعالیت کنند. برای مثال کتابداران باید مهارتهای اطلاعرسانی و توانایی ارائه اطلاعات به مراجعان را داشته باشند. این شامل مهارتهای مرتبط با جستجو، بازیابی اطلاعات، ترتیبدهی منابع و ارائه مطالب بهروز است. همچنین چون این رشته یک رشته خدمترسان است، کتابداران لازم است مهارتهای ارتباطی و خدمترسانی برای برقراری ارتباط مؤثر با مراجعان و همکاران را داشته باشند که شامل مهارتهای ارتباطی، روابط عمومی، حل مشکلات و خدمترسانی به مراجعان میشود از نظر مهارت فناوری اطلاعات نیز کتابداران باید با نرمافزارها، پایگاههای داده، سیستمهای مدیریت کتابخانه و تکنولوژیهای مرتبط با کتابداری آشنا باشند.» (مشارکتکننده 1) یکی از مدیران و سیاستگذاران، داشتن مهارتهای زیر را برای کتابدار ضروری میداند: «ذخیره و بازیابی اطلاعات، سازماندهی اطلاعات، مهارتهای آموزشی و پژوهشی، مهارتهای ارتباطی و مهارتهای مدیریتی و اجرایی.» (مشارکتکننده 7).
جدول 3. مهارتها و توانمندیهای شناسایی شده برای یک دانشآموخته ارشد کتابداری و اطلاعرسانی پزشکی
| طبقه اصلی | مهارت | مهارت فرعی |
| مهارتهای عمومی | روابط عمومی | مهارتهای ارتباطی |
| مهارت کار گروهی | ||
| مهارت زبانی | مهارت زبان انگلیسی | |
| استقلال در یادگیری | مهارتهای مطالعه | |
| مهارتهای پژوهشی | کلیات پژوهش | مهارتهای پژوهشی |
| آشنایی با ترجمان و انتقال دانش | ||
| آشنایی با مقررات اخلاق در پژوهش | ||
| روش تحقیق | آشنایی با انواع روش تحقیق | |
| آمار | ||
| تدوین راهبرد جستجو | ||
| مشارکت در انواع مرورهای نظاممند | ||
| تفکر نقادانه | آشنایی با عملکرد مبتنی بر شواهد | |
| مهارتهای حل مسئله | ||
| داوری مقالات و طرحهای تحقیقاتی | ||
| مدیریت پژوهش | مدیریت پروژههای تحقیق | |
| مدیریت دادههای پژوهشی | ||
| مدیریت انواع گرنتها و مؤسسات مربوطه | ||
| مدیریت سمینارها، همایشها و ژورنالکلابها | ||
| مهارتهای آموزشی | تدریس | مهارت تدریس و مدیریت کلاس |
| آموزش پایگاههای اطلاعاتی | ||
| آموزش سواد اطلاعاتی | ||
| آموزش سواد اطلاعات سلامت | ||
| خدمات اطلاعات سلامت | همکاری در آموزش بیمار | |
| مشاور اطلاعات سلامت/ پزشکی | ||
| خدمات آموزشی | ارائه خدمات آموزشی رشته (کتابداری و اطلاعرسانی پزشکی) | |
| ارائه خدمات توانمندسازی اساتید (گروه کتابداری و اطلاعرسانی پزشکی) | ||
| مهارتهای اجرایی- مدیریتی | مدیریتی | مدیریت کتابخانه و برنامهریزی |
| مدیریت منابع اطلاعاتی در کتابخانهها و مراکز اطلاعرسانی | ||
| مدیریت مجلات | ||
| مدیریت اداره و مراکز علمسنجی | ||
| اجرایی | ارزیابی تولیدات علمی (علمسنجی) | |
| ارزیابی، اعتبارسنجی و رتبهبندی دانشگاهها، مراکز تحقیقاتی، مراکز رشد و فناوری و وبومتریک | ||
| آشنایی با امور دفتری و نرمافزارهای مرتبط | ||
| آشنایی با سیاستگذاری علمی | ||
| آشنایی با مدیریت اسناد و مدارک در هیئت امنای دانشگاههای علوم پزشکی، هیئت ممیزه، و غیره | ||
| مهارتهای فناوری و اطلاعرسانی | فناوری و رایانه | کار با فناوریهای نوین (هوش مصنوعی، شبکههای اجتماعی و...) |
| آشنایی با فناوری اطلاعات سلامت | ||
| کار با نرمافزارهای رایج (کتابخانهای، آفیس، تولید محتوا، مدیریت پایگاه داده، مدیریت منابع، مدیریت محتوا و..) | ||
| مهارتهای عمومی کامپیوتری | ||
| برنامهنویسی (کدنویسی) | ||
| طراحی نظامهای بازیابی اطلاعات | ||
| کار با نرمافزارهای کتابخانهای | ||
| تحلیلهای علمسنجی/ کار با نرمافزارهای علمسنجی |
جدول 3. ادامه
| طبقه اصلی | مهارت | مهارت فرعی |
| مهارتهای فناوری و اطلاعرسانی | تولید محتوا | مهارت تولید محتوا در حوزه سلامت |
| مدیریت و طراحی صفحات وب | ||
| تبلیغات و بازاریابی نوین در حوزه اطلاعرسانی سلامت | ||
| آشنایی با فرآیندها و فناوریهای چاپ، نشر و انتشارات | ||
| مدیریت اطلاعات تولید شده | ||
| اطلاعرسانی عام | مشاوره اطلاعات | |
| مهارت سواد اطلاعاتی | ||
| آشنایی با منابع سمعی- بصری نوین | ||
| تسلط به کارکردهای نوین کتابداری واطلاعرسانی (کتابخانه گردشگری/ کتابخانه انسانی/ کتابخانه سلامت/ کتابدار بالینی/ متخصص اطلاعات بالینی/ کتابدار حوادث و بلایا/ کتابدار داده) | ||
| ذخیره و بازیابی اطلاعات و داده (شامل فهرستنویسی و سازماندهی منابع و اطلاعات/ ردهبندی منابع و اطلاعات/ نمایهسازی و چکیدهنویسی منابع و اطلاعات/ نمایهسازی اسناد و مدارک/ جستجو و بازیابی اطلاعات/ استفاده از پایگاههای اطلاعاتی/ جستجوی اطلاعات در پایگاهها و سامانههای بالینی و پزشکی) | ||
| تشخیص و ارزیابی نیاز اطلاعاتی | ||
| ارائه خدمات مرجع | ||
| اطلاعرسانی سلامت | آشنایی با پرونده بیمار (چاپی و الکترونیکی) | |
| آشنایی با سامانههای ثبت داده و اطلاعات سلامت | ||
| آشنایی با نظامهای اطلاعرسانی سلامت | ||
| کارآفرینی | آشنایی با نوآوری، کارآفرینی و مالکیت فکری | |
| آشنایی با تجاریسازی و ارتباط با صنعت |
بحث
امروزه نقش کتابداران پزشکی محدود به نقشهای سنتی نیست. تغییرات حوزههای پزشکی، سلامت و فناوریهای اطلاعات از یک سو باعث ایجاد تغییرات در مؤسسات خدمات بهداشتی شده و از سوی دیگر انتظارات شغلی از کتابداران پزشکی را افزایش داده که باعث پیدایش نقشهای جدید برای آنان شده است. در این راستا، پلوچاک[18] معتقد است که امروزه کتابداران و متخصصان اطلاعات سلامت ممکن است کارهایی را انجام دهند که قبلاً هرگز مرتبط به کتابخانه نبوده است و حتی در کتابخانهها و مراکز سنتی هم در حال ایفای نقشهای جدید و نوظهور هستند [19]. بنابراین، انجام مطالعات مختلف بهمنظور شناسایی نقشهای جدید برای کتابداران پزشکی از طرفی به دلیل تغییرات مداوم در حوزههای پزشکی و فناوری اطلاعات سلامت در سطح بینالمللی اهمیت پیدا میکند. از سوی دیگر، نیازهای بومی و محلی لزوم انجام مطالعاتی بهمنظور شناسایی نقشهای جدید در یک منطقه یا کشور خاص را ضروری مینماید. مطالعه حاضر، با تحلیل نظرات متخصصان کتابداری و اطلاعرسانی پزشکی، نقشهایی را که کتابداران پزشکی میتوانند ایفاء کنند، در چهار حوزه پژوهشی، اجرایی/مدیریتی، آموزشی، و فناوری و اطلاعرسانی سلامت دستهبندی کرد.
بررسی مطالعات در مورد شناسایی نقشهای کتابداران نشان میدهد که برخی مطالعات سعی کردهاند از طریق نظرسنجی، نقشهای مورد نظر را شناسایی نمایند. بر اساس مطالعه کوکس و همکاران[20]، با بلوغ زیرساختهای دادهای، کتابداران بهطور فزایندهای در نقشهای سیستممحور و فناوریمحور ایفای نقش میکنند. در مطالعه حاضر نیز نقشهای مرتبط با فناوری اطلاعرسانی از جمله کتابدار داده، مشاور طراحی سیستمهای اطلاعرسانی پزشکی، و مشاور طراحی نرمافزارهای کتابخانهای شناسایی شد که با یافتههای پلوچاک[18] همراستا است. برخی از مطالعات نیز از طریق تحلیل آگهیهای استخدامی سعی در شناسایی نقشها کردهاند. از جمله آنها، مطالعه رید و کارول[21] است که یافتههای این مطالعه به نقش آموزشی کتابداران تأکید کرده است و از این منظر با یافتههای مطالعه حاضر همراستا است. برخی از مطالعات نیز به جنبه خاصی از نقش کتابداران پزشکی پرداختهاند، مانند ترکمان و مددیان [22]، و همچنین اخوتی و بذرافشان [23] که فقط به بررسی نقش پژوهشی کتابداران پزشکی پرداختهاند که با بخشی ازیافتههای مطالعه حاضر همراستا است.
مقایسه یافتههای این مطالعه با پژوهشهای بینالمللی نشان میدهد که سیر تحول نقشهای کتابداران پزشکی در ایران از الگویی کموبیش مشابه با تحولات جهانی پیروی میکند. نقشهایی مانند «کتابدار مرور نظاممند»، «کتابدار بالینی»، و «مدیر دادههای پژوهشی» که در مطالعات کوپر و کرام [۸] و ما و همکاران [۵] بهعنوان نقشهای نوظهور و حیاتی برشمرده شدهاند، در دادههای کیفی حاضر نیز بهوضوح ازطرف ذینفعان ایرانی شناسایی و تأکید شدند. این همپوشانی قابل توجه حاکی از آن است که تحولات جهانی در حوزههای پزشکی، فناوری اطلاعات و روشهای پژوهش، نیازمندیهای حرفهای مشابهی را برای کتابداران پزشکی در سراسر جهان ایجاد میکند. بااینحال، واکاوی تطبیقی عمیقتر، شکافهایی را در پذیرش برخی از نقشهای پیشرفته در بافت ایران آشکار میسازد. برای نمونه، مفهوم «کتابدار تعبیه شده» در ادبیات جهانی بهطور گسترده مورد تأکید و مطالعه قرار گرفته است [۸، ۱۶]، اما بهنظر میرسد این نقش در نظام سلامت ایران هنوز بهطور رسمی شناخته و نهادینه نشده است. همچنین، نقشهای بسیار تخصصیتری مانند «کتابدار حوادث و بلایا» که کوپر و کرام [۸] به آن اشاره کردهاند، اگرچه در فهرست یافتههای حاضر حضور دارد، عمدتاً بهعنوان یک نقش بالقوه و توسعهنیافته مطرح میشود، نه یک موقعیت شغلی فعال و رایج. این شکاف میتواند ناشی از عوامل مختلفی از جمله نبود آگاهی از قابلیتهای این متخصصان، فقدان چارچوبهای سیاستی لازم، یا تعریف نشدن این موقعیتها در ساختار سازمانی مشاغل نظام سلامت ایران باشد.
یکی از نگرانیهایی که در بین کتابداران پزشکی وجود دارد، عدم تناسب یا وجود عناوین شغلی مناسب مرتبط با وظایفی است که انجام میدهند. بنابراین، در مطالعه حاضر، برای هر کدام از نقشهای شناسایی شده، یک عنوان شغلی مناسب نیز پیشنهاد شده که در جدول 2 قابل مشاهده است. برخی از عناوین شغلی بهدست آمده مانند کارشناس امور پژوهشی، کارشناس علمسنجی، کارشناس مجلات و مانند آن در حال حاضر موجود بوده و برای جامعه و سیاستگذاران شناخته شده هستند، بسیاری دیگر از این عناوین شغلی، جدید هستند و سیاستگذاران و برنامهریزان حوزه مهندسی مشاغل میتوانند از آنها برای تعیین پستهای شغلی کتابداران پزشکی و اصلاح شرایط احراز شغلی آنان استفاده نمایند.
بهمنظور ایفای نقشهای جدید، ارتقای مهارتها و توسعه مستمر حرفهای برای کتابداران پزشکی ضروری میباشد [4]. در مطالعه حاضر، پنج حیطه مهارتی شامل مهارتهای عمومی، پژوهشی، آموزشی، اجرایی/مدیریتی، و فناوری و اطلاعرسانی برای دانشآموختگان مقطع کارشناسی ارشد کتابداری و اطلاعرسانی پزشکی شناسایی شد. نتایج مطالعه حاضر از نظر دستهبندی مهارتها و نامگذاری دستهها با توانمندیهای مادامالعمر و موفقیت حرفهای متخصصان اطلاعات سلامت انجمن کتابداری پزشکی تفاوتهایی دارد. توانمندیهای انجمن کتابداری پزشکی بهصورت کلی تدوین شده است، مهارتهای شناسایی شده در پژوهش حاضر برای مقطع کارشناسی ارشد کتابداری و اطلاعرسانی پزشکی و با تأکید بر نیازهای جامعه ایرانی تدوین شده است [6].
نتایج مطالعه حاضر با سایر مطالعاتی که به بررسی و شناسایی مهارتها و توانمندیهای کتابداران علوم سلامت پرداختهاند نیز مشابهت دارد و این نشان میدهد که در توجه به مهارتهای مورد نیاز کتابداران در سطح بینالمللی اشتراکات زیادی وجود دارد. برای نمونه، در مطالعات برادلی و همکاران [24]، و همچنین کوه و عباس [25] بر اهمیت درک مسائل مربوط به تنوع و توانایی کار با جوامع مختلف و همچنین توانایی کار مشترک و گروهی تأکید شده است که در مطالعه حاضر نیز این امر در مهارتهای ارتباطی، کار گروهی، و روابط عمومی نمود پیدا میکند. در مطالعه ساندرز و کالج [19] به مهارتهای آموزش و توانایی رهبری و مدیریت تغییرات نیز اشاره شده است که با یافتههای مطالعه حاضر همراستا است.
در مطالعات انجام شده در حوزه مهارتها و توانمندیهای کتابداران و اطلاعرسانان پزشکی به ارتباط بین مهارتها و برنامههای آموزشی نیز پرداخته شده است [19]. آنچه حائز اهمیت است این است که در طراحی برنامههای آموزشی، چه برنامههای آموزشی رسمی دانشگاهی و چه برنامههای کوتاه مدت و حین خدمت کتابداران پزشکی، باید به مهارتها و توانمندیهایی توجه و تأکید شود که زمینه ورود آنها به بازار کار را فراهم میسازد. در این راستا، ما و همکاران[26] معتقدند که برنامههای درسی باید بر فناوری، و مهارتهای بین فردی تأکید کنند. ترنر[27] معتقد است که تقریباً همه متخصصان اطلاعات درگیر آموزش هستند و بنابراین باید یاد بگیرند که چگونه نیازهای کاربر را شناسایی کنند، مواد آموزشی را بازنگری کرده و توسعه دهند و یادگیری را ارزیابی نمایند. همچنین، مطالعهشیخ شعاعی و همکاران[28] نشان میدهد که برنامههای آموزشی کتابداران بالینی باید بر مهارتهای کلیدی مانند سواد اطلاعاتی، پزشکی مبتنی بر شواهد، تحلیل و ارزیابی انتقادی تأکید کنند تا کتابداران بتوانند بهطور مؤثر در محیطهای بالینی فعالیت کنند و نیازهای کاربران و جامعه را برآورده سازند. این یافتهها تأکید میکنند که آموزشهای کوتاهمدت و هدفمند میتوانند نقش مهمی در توانمندسازی کتابداران برای ورود به بازار کار و ارائه خدمات با کیفیت ایفا کنند. یافتههای مطالعات مذکور با مطالعه حاضر همراستا هستند ولی بر اساس مطالعه حاضر، به نظر میرسد که برنامههای آموزشی کتابداران و اطلاعرسانان پزشکی، بهویژه برنامههای رسمی دانشگاهی، بیشتر باید بر انواعی از مهارتها تأکید کنند که دانشآموختگان کتابداری واطلاعرسانی پزشکی بتوانند مهارتهای لازم برای ورود به بازار کار و برآوردن نیازهای کاربران و جامعه را بهدست آورند.
از منظر مهارتی، هسته مرکزی شایستگیهای مورد نیاز شامل مهارتهای فناوری، پژوهشی و آموزشی، در این مطالعه و در شایستگیهای تعریف شده انجمن کتابداری پزشکی آمریکا [۶] مشترک است ولی تفاوتهای ظریفی در اولویتها و زمینههای کاربردی این مهارتها وجود دارد. در سطح بینالملل، تأکید فراوانی بر مهارتهای رهبری و عملکرد مبتنی بر شواهد در سطح کلان وجود دارد [۶]. در مقابل، دادههای این مطالعه حاکی از آن است که در محیط کاری ایران، مهارتهای «اجرایی-اداری» (برای فعالیت در ساختارهای سازمانی پیچیده) و بهطور خاص، مهارتهای کارآفرینی و تجاریسازی خدمات (حوزه «فناوری و اطلاعرسانی سلامت») از اولویت عملی و فوریتری برای دانشآموختگان برخوردار هستند. این تمایز را میتوان پاسخی طبیعی و زمینهمحور به یک بازار کار در حال گذار دانست که در آن، نیاز به خلق فرصتهای شغلی جدید برای نقشهای نوظهوراحساس میشود.
محدودیتها
این مطالعه، با بهرهگیری از رویکرد کیفی و تحلیل عمیق دیدگاههای ذینفعان کلیدی، توانسته است نقشهای جامع و مبتنی بر بافت ایران از نقشها و مهارتهای مورد نیاز دانشآموختگان کارشناسی ارشد کتابداری و اطلاعرسانی پزشکی ترسیم کند که میتواند پایهای
امروزه نقش کتابداران پزشکی محدود به نقشهای سنتی نیست. تغییرات حوزههای پزشکی، سلامت و فناوریهای اطلاعات از یک سو باعث ایجاد تغییرات در مؤسسات خدمات بهداشتی شده و از سوی دیگر انتظارات شغلی از کتابداران پزشکی را افزایش داده که باعث پیدایش نقشهای جدید برای آنان شده است. در این راستا، پلوچاک[18] معتقد است که امروزه کتابداران و متخصصان اطلاعات سلامت ممکن است کارهایی را انجام دهند که قبلاً هرگز مرتبط به کتابخانه نبوده است و حتی در کتابخانهها و مراکز سنتی هم در حال ایفای نقشهای جدید و نوظهور هستند [19]. بنابراین، انجام مطالعات مختلف بهمنظور شناسایی نقشهای جدید برای کتابداران پزشکی از طرفی به دلیل تغییرات مداوم در حوزههای پزشکی و فناوری اطلاعات سلامت در سطح بینالمللی اهمیت پیدا میکند. از سوی دیگر، نیازهای بومی و محلی لزوم انجام مطالعاتی بهمنظور شناسایی نقشهای جدید در یک منطقه یا کشور خاص را ضروری مینماید. مطالعه حاضر، با تحلیل نظرات متخصصان کتابداری و اطلاعرسانی پزشکی، نقشهایی را که کتابداران پزشکی میتوانند ایفاء کنند، در چهار حوزه پژوهشی، اجرایی/مدیریتی، آموزشی، و فناوری و اطلاعرسانی سلامت دستهبندی کرد.
بررسی مطالعات در مورد شناسایی نقشهای کتابداران نشان میدهد که برخی مطالعات سعی کردهاند از طریق نظرسنجی، نقشهای مورد نظر را شناسایی نمایند. بر اساس مطالعه کوکس و همکاران[20]، با بلوغ زیرساختهای دادهای، کتابداران بهطور فزایندهای در نقشهای سیستممحور و فناوریمحور ایفای نقش میکنند. در مطالعه حاضر نیز نقشهای مرتبط با فناوری اطلاعرسانی از جمله کتابدار داده، مشاور طراحی سیستمهای اطلاعرسانی پزشکی، و مشاور طراحی نرمافزارهای کتابخانهای شناسایی شد که با یافتههای پلوچاک[18] همراستا است. برخی از مطالعات نیز از طریق تحلیل آگهیهای استخدامی سعی در شناسایی نقشها کردهاند. از جمله آنها، مطالعه رید و کارول[21] است که یافتههای این مطالعه به نقش آموزشی کتابداران تأکید کرده است و از این منظر با یافتههای مطالعه حاضر همراستا است. برخی از مطالعات نیز به جنبه خاصی از نقش کتابداران پزشکی پرداختهاند، مانند ترکمان و مددیان [22]، و همچنین اخوتی و بذرافشان [23] که فقط به بررسی نقش پژوهشی کتابداران پزشکی پرداختهاند که با بخشی ازیافتههای مطالعه حاضر همراستا است.
مقایسه یافتههای این مطالعه با پژوهشهای بینالمللی نشان میدهد که سیر تحول نقشهای کتابداران پزشکی در ایران از الگویی کموبیش مشابه با تحولات جهانی پیروی میکند. نقشهایی مانند «کتابدار مرور نظاممند»، «کتابدار بالینی»، و «مدیر دادههای پژوهشی» که در مطالعات کوپر و کرام [۸] و ما و همکاران [۵] بهعنوان نقشهای نوظهور و حیاتی برشمرده شدهاند، در دادههای کیفی حاضر نیز بهوضوح ازطرف ذینفعان ایرانی شناسایی و تأکید شدند. این همپوشانی قابل توجه حاکی از آن است که تحولات جهانی در حوزههای پزشکی، فناوری اطلاعات و روشهای پژوهش، نیازمندیهای حرفهای مشابهی را برای کتابداران پزشکی در سراسر جهان ایجاد میکند. بااینحال، واکاوی تطبیقی عمیقتر، شکافهایی را در پذیرش برخی از نقشهای پیشرفته در بافت ایران آشکار میسازد. برای نمونه، مفهوم «کتابدار تعبیه شده» در ادبیات جهانی بهطور گسترده مورد تأکید و مطالعه قرار گرفته است [۸، ۱۶]، اما بهنظر میرسد این نقش در نظام سلامت ایران هنوز بهطور رسمی شناخته و نهادینه نشده است. همچنین، نقشهای بسیار تخصصیتری مانند «کتابدار حوادث و بلایا» که کوپر و کرام [۸] به آن اشاره کردهاند، اگرچه در فهرست یافتههای حاضر حضور دارد، عمدتاً بهعنوان یک نقش بالقوه و توسعهنیافته مطرح میشود، نه یک موقعیت شغلی فعال و رایج. این شکاف میتواند ناشی از عوامل مختلفی از جمله نبود آگاهی از قابلیتهای این متخصصان، فقدان چارچوبهای سیاستی لازم، یا تعریف نشدن این موقعیتها در ساختار سازمانی مشاغل نظام سلامت ایران باشد.
یکی از نگرانیهایی که در بین کتابداران پزشکی وجود دارد، عدم تناسب یا وجود عناوین شغلی مناسب مرتبط با وظایفی است که انجام میدهند. بنابراین، در مطالعه حاضر، برای هر کدام از نقشهای شناسایی شده، یک عنوان شغلی مناسب نیز پیشنهاد شده که در جدول 2 قابل مشاهده است. برخی از عناوین شغلی بهدست آمده مانند کارشناس امور پژوهشی، کارشناس علمسنجی، کارشناس مجلات و مانند آن در حال حاضر موجود بوده و برای جامعه و سیاستگذاران شناخته شده هستند، بسیاری دیگر از این عناوین شغلی، جدید هستند و سیاستگذاران و برنامهریزان حوزه مهندسی مشاغل میتوانند از آنها برای تعیین پستهای شغلی کتابداران پزشکی و اصلاح شرایط احراز شغلی آنان استفاده نمایند.
بهمنظور ایفای نقشهای جدید، ارتقای مهارتها و توسعه مستمر حرفهای برای کتابداران پزشکی ضروری میباشد [4]. در مطالعه حاضر، پنج حیطه مهارتی شامل مهارتهای عمومی، پژوهشی، آموزشی، اجرایی/مدیریتی، و فناوری و اطلاعرسانی برای دانشآموختگان مقطع کارشناسی ارشد کتابداری و اطلاعرسانی پزشکی شناسایی شد. نتایج مطالعه حاضر از نظر دستهبندی مهارتها و نامگذاری دستهها با توانمندیهای مادامالعمر و موفقیت حرفهای متخصصان اطلاعات سلامت انجمن کتابداری پزشکی تفاوتهایی دارد. توانمندیهای انجمن کتابداری پزشکی بهصورت کلی تدوین شده است، مهارتهای شناسایی شده در پژوهش حاضر برای مقطع کارشناسی ارشد کتابداری و اطلاعرسانی پزشکی و با تأکید بر نیازهای جامعه ایرانی تدوین شده است [6].
نتایج مطالعه حاضر با سایر مطالعاتی که به بررسی و شناسایی مهارتها و توانمندیهای کتابداران علوم سلامت پرداختهاند نیز مشابهت دارد و این نشان میدهد که در توجه به مهارتهای مورد نیاز کتابداران در سطح بینالمللی اشتراکات زیادی وجود دارد. برای نمونه، در مطالعات برادلی و همکاران [24]، و همچنین کوه و عباس [25] بر اهمیت درک مسائل مربوط به تنوع و توانایی کار با جوامع مختلف و همچنین توانایی کار مشترک و گروهی تأکید شده است که در مطالعه حاضر نیز این امر در مهارتهای ارتباطی، کار گروهی، و روابط عمومی نمود پیدا میکند. در مطالعه ساندرز و کالج [19] به مهارتهای آموزش و توانایی رهبری و مدیریت تغییرات نیز اشاره شده است که با یافتههای مطالعه حاضر همراستا است.
در مطالعات انجام شده در حوزه مهارتها و توانمندیهای کتابداران و اطلاعرسانان پزشکی به ارتباط بین مهارتها و برنامههای آموزشی نیز پرداخته شده است [19]. آنچه حائز اهمیت است این است که در طراحی برنامههای آموزشی، چه برنامههای آموزشی رسمی دانشگاهی و چه برنامههای کوتاه مدت و حین خدمت کتابداران پزشکی، باید به مهارتها و توانمندیهایی توجه و تأکید شود که زمینه ورود آنها به بازار کار را فراهم میسازد. در این راستا، ما و همکاران[26] معتقدند که برنامههای درسی باید بر فناوری، و مهارتهای بین فردی تأکید کنند. ترنر[27] معتقد است که تقریباً همه متخصصان اطلاعات درگیر آموزش هستند و بنابراین باید یاد بگیرند که چگونه نیازهای کاربر را شناسایی کنند، مواد آموزشی را بازنگری کرده و توسعه دهند و یادگیری را ارزیابی نمایند. همچنین، مطالعهشیخ شعاعی و همکاران[28] نشان میدهد که برنامههای آموزشی کتابداران بالینی باید بر مهارتهای کلیدی مانند سواد اطلاعاتی، پزشکی مبتنی بر شواهد، تحلیل و ارزیابی انتقادی تأکید کنند تا کتابداران بتوانند بهطور مؤثر در محیطهای بالینی فعالیت کنند و نیازهای کاربران و جامعه را برآورده سازند. این یافتهها تأکید میکنند که آموزشهای کوتاهمدت و هدفمند میتوانند نقش مهمی در توانمندسازی کتابداران برای ورود به بازار کار و ارائه خدمات با کیفیت ایفا کنند. یافتههای مطالعات مذکور با مطالعه حاضر همراستا هستند ولی بر اساس مطالعه حاضر، به نظر میرسد که برنامههای آموزشی کتابداران و اطلاعرسانان پزشکی، بهویژه برنامههای رسمی دانشگاهی، بیشتر باید بر انواعی از مهارتها تأکید کنند که دانشآموختگان کتابداری واطلاعرسانی پزشکی بتوانند مهارتهای لازم برای ورود به بازار کار و برآوردن نیازهای کاربران و جامعه را بهدست آورند.
از منظر مهارتی، هسته مرکزی شایستگیهای مورد نیاز شامل مهارتهای فناوری، پژوهشی و آموزشی، در این مطالعه و در شایستگیهای تعریف شده انجمن کتابداری پزشکی آمریکا [۶] مشترک است ولی تفاوتهای ظریفی در اولویتها و زمینههای کاربردی این مهارتها وجود دارد. در سطح بینالملل، تأکید فراوانی بر مهارتهای رهبری و عملکرد مبتنی بر شواهد در سطح کلان وجود دارد [۶]. در مقابل، دادههای این مطالعه حاکی از آن است که در محیط کاری ایران، مهارتهای «اجرایی-اداری» (برای فعالیت در ساختارهای سازمانی پیچیده) و بهطور خاص، مهارتهای کارآفرینی و تجاریسازی خدمات (حوزه «فناوری و اطلاعرسانی سلامت») از اولویت عملی و فوریتری برای دانشآموختگان برخوردار هستند. این تمایز را میتوان پاسخی طبیعی و زمینهمحور به یک بازار کار در حال گذار دانست که در آن، نیاز به خلق فرصتهای شغلی جدید برای نقشهای نوظهوراحساس میشود.
محدودیتها
این مطالعه، با بهرهگیری از رویکرد کیفی و تحلیل عمیق دیدگاههای ذینفعان کلیدی، توانسته است نقشهای جامع و مبتنی بر بافت ایران از نقشها و مهارتهای مورد نیاز دانشآموختگان کارشناسی ارشد کتابداری و اطلاعرسانی پزشکی ترسیم کند که میتواند پایهای
اساسی برای بازنگری برنامههای درسی، طراحی مشاغل و توسعه حرفهای فراهم آورد. با این حال، پژوهش حاضر محدودیتهایی نیز دارد که باید در تعمیم و بهکارگیری یافتهها مورد توجه قرار گیرد. ماهیت کیفی مطالعه و اتکا به دادههای خوداظهاری قابلیت تعمیم گسترده نتایج را محدود میسازد. همچنین، با وجود تلاش برای پوشش حداکثری دیدگاهها از طریق نمونهگیری هدفمند، ممکن است دیدگاههای برخی از گروههای هدف بهطور کامل انعکاس نیافته باشد. افزونبراین، پژوهش حاضر فهرستی غنی و عملی از نقشهای ممکن را ارائه میدهد ولی امکانسنجی، موانع اجرایی و سازوکارهای نهادینهسازی این نقشها در ساختارهای موجود بررسی نشده است، که این امر فرصتی ارزشمند برای مطالعات آتی فراهم میآورد.
نتیجهگیری
دامنه نقشهای مورد انتظار از یک دانشآموخته این رشته بسیار فراتر از وظایف سنتی کتابداری است. شواهد این ادعا، شناسایی چهار نقش اصلی پژوهشی، اجرایی-مدیریتی، آموزشی، و فناوری و اطلاعرسانی سلامت مشتمل بر ۳۶ نقش فرعی و پنج حیطه مهارتی عمومی، پژوهشی، آموزشی، اجرایی-مدیریتی، و فناوری و اطلاعرسانی است. این گستردگی نشاندهنده انتظارات نوین از این حرفه در نظام سلامت ایران میباشد. در پرتو این یافتهها، سه پیامد عملی کلیدی برای حوزه آموزش و اشتغال کتابداری و اطلاعرسانی پزشکی در ایران قابل تصور است. نخست، در سطح آموزش عالی، این نتایج نقشهراهی را در اختیار بورد تخصصی رشته و برنامهریزان درسی وزارت بهداشت قرار میدهد تا با بازنگری در سرفصلهای مقطع کارشناسی ارشد و گنجاندن مهارتهای شناساییشده در حوزههای پژوهشی، فناوری و مدیریتی، به تربیت نیروی انسانی پاسخگو برای نیازهای آینده اقدام نمایند. دوم، در سطح سازمانی و اداری، فهرست جامع نقشها و عناوین شغلی پیشنهادی (از قبیل متخصص اطلاعات بالینی، کتابدار داده و کارشناس ترجمان دانش) میتواند مبنای علمی لازم برای مهندسین مشاغل در جهت تعریف پستهای سازمانی جدید، تدوین شرح وظایف دقیق و اصلاح شرایط احراز مشاغل موجود باشد. سوم، در سطح توسعه فردی، این چارچوب به کتابداران پزشکی شاغل کمک میکند تا شکاف مهارتی خود را شناسایی کرده و با شرکت در دورههای آموزش مداوم طراحیشده بر این اساس، مسیر توسعه حرفهای خود را هدایت کنند. تحقق این سه پیامد در گرو تعامل و همکاری سهجانبه نهادهای آموزشی، سیاستگذاران منابع انسانی و جامعه حرفهای کتابداران است.
اعلانها
ملاحظات اخلاقی: این پژوهش با کد اخلاق به شماره IR.MUI.NUREMA.REC.1402.052 اخذ شده از کمیته اخلاق در پژوهشهای زیست پزشکی دانشگاه علوم پزشکی اصفهان انجام شده است. همچنین فرم رضایت آگاهانه توسط مشارکتکنندگان تکمیل شده و هویت آنها محرمانه باقی مانده است.
حمایت مالی: پژوهش حاضر با حمایت معاونت تحقیقات و فناوری دانشگاه علوم پزشکی اصفهان و کد 240245 انجام شده است. حامی مالی هیچگونه نقشی در گردآوری و تحلیل داده و نگارش مقاله نداشته است.
تضاد منافع: نویسندگان اعلام میدارند هیچگونه تضاد منافعی وجود ندارد.
مشارکت نویسندگان: فیروزه زارعفراشبندی: مفهومسازی و طراحی مطالعه، گردآوری داده، روششناسی، تحلیل داده، نگارش-بررسی و ویرایش؛ عذرا دائی: طراحی مطالعه، گردآوری داده، تحلیل داده، نگارش- بررسی و ویرایش؛ علیحسین قاسمی: طراحی مطالعه، نگارش-بررسی و ویرایش؛ لیلا نعمتیانارکی: طراحی مطالعه، نگارش-بررسی و ویرایش؛ سیروس پناهی: طراحی مطالعه، نگارش-بررسی و ویرایش؛ مریم شکفته: طراحی مطالعه، نگارش-بررسی و ویرایش؛ عبدالرسول خسروی: طراحی مطالعه، نگارش-بررسی و ویرایش؛ محمدرضا هاشمیان: طراحی مطالعه، گردآوری داده، روششناسی، تحلیل داده، نگارش-پیش نویس ، مدیریت داده، نگارش-بررسی ویرایش.
رضایت برای انتشار: موردی برای اخذ مجوز کپی رایت جهت انتشار وجود ندارد.
دسترسی به دادهها: دادهها و کدهای استفاده شده در این مطالعه از طریق ایمیل نویسنده مسئول (محمدرضا هاشمیان) در دسترس است.
هوش مصنوعی: نویسندگان برای نگارش این مقاله از هوش مصنوعی استفاده نکرده اند.
سپاس و قدردانی: از همکاران زیر که در بخشهایی از طرح تحقیقاتی شماره 240245 همکاری داشتند اما شرایط نویسندگی آنان برای این مقاله احراز نشد، تشکر و قدردانی میشود: مریم اخوتی، محمدرضا سلیمانی، وحیده زارع، فاطمه شیخ شعاعی، حسین بیدختی، پرستو پارسائی محمدی، محمدکریم صابری.
نتیجهگیری
دامنه نقشهای مورد انتظار از یک دانشآموخته این رشته بسیار فراتر از وظایف سنتی کتابداری است. شواهد این ادعا، شناسایی چهار نقش اصلی پژوهشی، اجرایی-مدیریتی، آموزشی، و فناوری و اطلاعرسانی سلامت مشتمل بر ۳۶ نقش فرعی و پنج حیطه مهارتی عمومی، پژوهشی، آموزشی، اجرایی-مدیریتی، و فناوری و اطلاعرسانی است. این گستردگی نشاندهنده انتظارات نوین از این حرفه در نظام سلامت ایران میباشد. در پرتو این یافتهها، سه پیامد عملی کلیدی برای حوزه آموزش و اشتغال کتابداری و اطلاعرسانی پزشکی در ایران قابل تصور است. نخست، در سطح آموزش عالی، این نتایج نقشهراهی را در اختیار بورد تخصصی رشته و برنامهریزان درسی وزارت بهداشت قرار میدهد تا با بازنگری در سرفصلهای مقطع کارشناسی ارشد و گنجاندن مهارتهای شناساییشده در حوزههای پژوهشی، فناوری و مدیریتی، به تربیت نیروی انسانی پاسخگو برای نیازهای آینده اقدام نمایند. دوم، در سطح سازمانی و اداری، فهرست جامع نقشها و عناوین شغلی پیشنهادی (از قبیل متخصص اطلاعات بالینی، کتابدار داده و کارشناس ترجمان دانش) میتواند مبنای علمی لازم برای مهندسین مشاغل در جهت تعریف پستهای سازمانی جدید، تدوین شرح وظایف دقیق و اصلاح شرایط احراز مشاغل موجود باشد. سوم، در سطح توسعه فردی، این چارچوب به کتابداران پزشکی شاغل کمک میکند تا شکاف مهارتی خود را شناسایی کرده و با شرکت در دورههای آموزش مداوم طراحیشده بر این اساس، مسیر توسعه حرفهای خود را هدایت کنند. تحقق این سه پیامد در گرو تعامل و همکاری سهجانبه نهادهای آموزشی، سیاستگذاران منابع انسانی و جامعه حرفهای کتابداران است.
اعلانها
ملاحظات اخلاقی: این پژوهش با کد اخلاق به شماره IR.MUI.NUREMA.REC.1402.052 اخذ شده از کمیته اخلاق در پژوهشهای زیست پزشکی دانشگاه علوم پزشکی اصفهان انجام شده است. همچنین فرم رضایت آگاهانه توسط مشارکتکنندگان تکمیل شده و هویت آنها محرمانه باقی مانده است.
حمایت مالی: پژوهش حاضر با حمایت معاونت تحقیقات و فناوری دانشگاه علوم پزشکی اصفهان و کد 240245 انجام شده است. حامی مالی هیچگونه نقشی در گردآوری و تحلیل داده و نگارش مقاله نداشته است.
تضاد منافع: نویسندگان اعلام میدارند هیچگونه تضاد منافعی وجود ندارد.
مشارکت نویسندگان: فیروزه زارعفراشبندی: مفهومسازی و طراحی مطالعه، گردآوری داده، روششناسی، تحلیل داده، نگارش-بررسی و ویرایش؛ عذرا دائی: طراحی مطالعه، گردآوری داده، تحلیل داده، نگارش- بررسی و ویرایش؛ علیحسین قاسمی: طراحی مطالعه، نگارش-بررسی و ویرایش؛ لیلا نعمتیانارکی: طراحی مطالعه، نگارش-بررسی و ویرایش؛ سیروس پناهی: طراحی مطالعه، نگارش-بررسی و ویرایش؛ مریم شکفته: طراحی مطالعه، نگارش-بررسی و ویرایش؛ عبدالرسول خسروی: طراحی مطالعه، نگارش-بررسی و ویرایش؛ محمدرضا هاشمیان: طراحی مطالعه، گردآوری داده، روششناسی، تحلیل داده، نگارش-پیش نویس ، مدیریت داده، نگارش-بررسی ویرایش.
رضایت برای انتشار: موردی برای اخذ مجوز کپی رایت جهت انتشار وجود ندارد.
دسترسی به دادهها: دادهها و کدهای استفاده شده در این مطالعه از طریق ایمیل نویسنده مسئول (محمدرضا هاشمیان) در دسترس است.
هوش مصنوعی: نویسندگان برای نگارش این مقاله از هوش مصنوعی استفاده نکرده اند.
سپاس و قدردانی: از همکاران زیر که در بخشهایی از طرح تحقیقاتی شماره 240245 همکاری داشتند اما شرایط نویسندگی آنان برای این مقاله احراز نشد، تشکر و قدردانی میشود: مریم اخوتی، محمدرضا سلیمانی، وحیده زارع، فاطمه شیخ شعاعی، حسین بیدختی، پرستو پارسائی محمدی، محمدکریم صابری.
نوع مقاله: پژوهشي |
موضوع مقاله:
کتابداری و اطلاع رسانی پزشکی
دریافت: 1404/6/5 | پذیرش: 1404/9/18 | انتشار: 1404/9/29
دریافت: 1404/6/5 | پذیرش: 1404/9/18 | انتشار: 1404/9/29
فهرست منابع
1. Lawton A, Burns J. A review of competencies needed for health librarians-a comparison of Irish and international practice. Health Information & Libraries Journal. 2015;32(2):84-94. doi: [DOI:10.1111/hir.12093]
2. Murphy J. Global trends health science libraries: part 2. Health Information & Libraries Journal. 2022;39(1):82-90. doi: [DOI:10.1111/hir.12415]
3. Scherrer CS, Jacobson S. New measures for new roles: defining and measuring the current practices of health sciences librarians. Journal of the Medical Library Association. 2002;90(2):164-72. Available from: https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC100761/
4. Wood S. Health Sciences Librarianship [internet]. Chicago: Rowman & Littlefield and the Medical Library Association, 2014. Chapter 16. New roles and new horizons for health sciences librarians and libraries; p. 405-20. Available from: http://scholarscompass.vcu.edu/libraries_pubs/22
5. Ma J, Stahl L, Knotts E. Emerging roles of health information professionals for library and information science curriculum development: a scoping review. Journal of the Medical Library Association. 2018;106(4):432-44. doi: [DOI:10.5195/jmla.2018.354]
6. Medical Library association. MLA competencies for lifelong learning and professional success. Baltimore: University of Maryland, 2017. no. HHS-N-276-2011-00004-C. Available from: https://www.mlanet.org/wp-content/uploads/2024/07/MLA-Professional-Competencies-2017-Full-Report.pdf
7. Ullah M, Anwar MA. Developing competencies for medical librarians in Pakistan. Health Information & Libraries Journal. 2013;30(1):59-71. doi: [DOI:10.1111/hir.12008]
8. Cooper ID, Crum JA. New activities and changing roles of health sciences librarians: a systematic review. Journal of the Medical Library Association. 2013;101(4):268-77. doi: [DOI:10.3163/1536-5050.101.4.008]
9. Hashemian M, Zare-Farashbandi F, Rahimi A, Yamani N, Adibi P. Medical library and information sciences educational barriers: a qualitative study. Journal of Education for Library and Information Science. 2022;64(1):71-88. [In Persian] doi: [DOI:10.3138/jelis-2021-0060]
10. Daei A, Rahimi A, Zare-Farashbandi F. Differences and similarities of the bachelor curriculum of medical library and information science with similar curriculums in Iran: a comparative study. Journal of Health Administration. 2016;19(66):31-46. [In Persian] Available from: https://jha.iums.ac.ir/browse.php?a_id=2088&sid=1&slc_lang=en
11. Ashrafi Rizi H, Hodhodinezhad N, Shahrzadi L, Soleymani M. A study on the novel services of medical librarians in health information services: a narrative review. Health Information Management. 2017;13(6):438-44. [In Persian] Available from: https://him.mui.ac.ir/article_11550_en.html?lang=fa
12. Kleinheksel AJ, Rockich-Winston N, Tawfik H, Wyatt TR. Demystifying content analysis. American Journal of Pharmaceutical Education. 2020 1;84(1):7113. doi: [DOI:10.5688/ajpe7113]
13. Azungah T. Qualitative research: deductive and inductive approaches to data analysis. Qualitative Research Journal. 2018; 15;18(4):383-400. doi: [DOI:10.1108/QRJ-D-18-00035]
14. Houser J, Oja K. Nursing research: reading, using, and creating evidence with navigate advantage access. Sudbury : Jones & Bartlett Learning; 2025.
15. Creswell JW, Clark VLP. Designing and conducting mixed methods research. Calif: Sage publications; 2017.
16. Schmidt NA, Brown JM. Evidence-based practice for nurses: appraisal and application of research with navigate advantage access. Burlington: Jones & Bartlett Learning; 2024.
17. Birt L, Scott S, Cavers D, Campbell C, Walter F. Member checking: a tool to enhance trustworthiness or merely a nod to validation? Qualitative Health Research. 2016; 26(13):1802-11. doi: [DOI:10.1177/1049732316654870]
18. Plutchak TS. Breaking the barriers of time and space: the dawning of the great age of librarians. Journal of the Medical Library Association. 2012;100(1):10. doi: [DOI:10.3163/1536-5050.100.1.004]
19. Saunders L, College S. Core and more: examining foundational and specialized content in library and information science. Journal of Education for Library and Information Science. 2019;60(1):3-34. doi: [DOI:10.3138/jelis.60.1.2018-0034]
20. Cox, A.M., Kennan, M.A., Lyon, L. and Pinfield, S. Developments in research data management in academic libraries: towards an understanding of research data service maturity. Journal of the Association for Information Science and Technology. 2017; 68(9): 2182-200. doi: [DOI:10.1002/asi.23781]
21. Reed JB, Carroll AJ. Roles for health sciences librarians at college and university libraries. Issues in Science and Technology Librarianship. 2020; 28(94). doi: [DOI:10.29173/istl42]
22. Torkaman T., Madadian F. Investigating the role of research librarians in providing information resources for nursing and midwifery students' research projects at Hamadan university of medical sciences. Scientometrics. 2018;11(42):59-70. [In Persian] Available from: https://sanad.iau.ir/journal/qje/Article/675872?jid=675872&lang=en
23. Okhovati M, Bazrafshan A. The role of medical librarians and information professionals in medical research: a comparison of researchers' and librarians' perspectives. Library and Information Science. 2007;11(3):57-70. [In Persian] Available from: https://lis.aqr-libjournal.ir/article_43725.html
24. Bradley-Ridout G, Parker R, Sikora L, Quaiattini A, Fuller K, Nevison M, Nekolaichuk E. Exploring librarians' practices when teaching advanced searching for knowledge synthesis: results from an online survey. Journal of the Medical Library Association. 2024; 29;112(3):238-49. doi: [DOI:10.5195/jmla.2024.1870]
25. Koh K, Abbas J. Competencies for information professionals in learning labs and makerspaces. Journal of Education for Library and Information Science. 2015;56(2):114-29. doi: [DOI:10.3138/jelis.56.2.114]
26. Ma J, Stahl L, Price C. Developing specialized graduate curricula for health information professionals: integrated findings of a scoping review and an employer survey. Journal of Education for Library and Information Science. 2020; 61(1):64-86. doi: [DOI:10.3138/jelis.61.1.2018-0066]
27. Turner J. Instructional design: Skills to benefit the library profession. portal: Libraries and the Academy. 2016;16(3):477-89. doi: [DOI:10.1353/pla.2016.0041]
28. Sheikhshoaei F, Zolfaghari M, Mansourzadeh M J, Ghazi Mirsaeid S J. Designing a proposed educational program for clinical librarian. Journal of Health Administration. 2019; 22 (4) :22-34. [In Persian] Available from: http://jha.iums.ac.ir/article-1-3027-fa.html
ارسال پیام به نویسنده مسئول
| بازنشر اطلاعات | |
 |
این مقاله تحت شرایط Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License قابل بازنشر است. |
