جلد 28، شماره 4 - ( 12-1404 )
جلد 28 شماره 4 صفحات 69-57 |
برگشت به فهرست نسخه ها
Download citation:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
Mirzaei H, Moradi N, Zahiri M. Identifying barriers to electronic prescription in Bandar Abbas pharmacies 2025. jha 2026; 28 (4) :57-69
URL: http://jha.iums.ac.ir/article-1-4725-fa.html
URL: http://jha.iums.ac.ir/article-1-4725-fa.html
میرزایی هادی، مرادی نسرین، ظهیری منصور. موانع نسخهنویسی الکترونیکی در داروخانههای خصوصی شهر بندرعباس 1404: رویکرد کیفی. فصلنامه مدیریت سلامت. 1404; 28 (4) :57-69
هادی میرزایی1 
، نسرین مرادی2 ، منصور ظهیری3
، نسرین مرادی2 ، منصور ظهیری3
1- موانع نسخهنویسی الکترونیکی در داروخانههای خصوصی شهر بندرعباس 1404: رویکرد کیفی
2- دانشکده مدیریت و اطلاعرسانی پزشکی، علوم پزشکی شیراز، شیراز، ایران. ،nasrin.moradi.2009@gmail.com
3- گروه مدیریت خدمات بهداشتی و درمانی، دانشکده بهداشت، دانشگاه علوم پزشکی جندی شاپور اهواز، اهواز، ایران.
2- دانشکده مدیریت و اطلاعرسانی پزشکی، علوم پزشکی شیراز، شیراز، ایران. ،
3- گروه مدیریت خدمات بهداشتی و درمانی، دانشکده بهداشت، دانشگاه علوم پزشکی جندی شاپور اهواز، اهواز، ایران.
متن کامل [PDF 859 kb]
(49 دریافت)
| چکیده (HTML) (25 مشاهده)
متن کامل: (6 مشاهده)
مقدمه
در سالهای اخیر، یکی از موارد استفاده از فناوری اطلاعات سلامت، نسخهنویسی الکترونیکی بودهاست]1[. نسخهنویسی الکترونیکی به استفاده از فناوری اطلاعات و ارتباطات برای بهاشتراکگذاری اطلاعات بیمار از طریق شبکهای که برای استفاده جمعی ارائهدهندگان خدمات مراقبتهای سلامت طراحی شده، اشاره دارد]2[. استفاده از نسخهنویسی الکترونیکی بهعنوان سیاست راهبردی مهم در راستای ارتقای مراقبتهای سلامت برای اولین بار در اروپا پیشنهاد]3[ و اولین تجویز الکترونیکی دارو در جهان در سال 1983 در سوئد اجرا شد. در ادامه، برخی از کشورهای اروپایی مانند دانمارک، سوئد، نروژ، فنلاند و ایسلند در این موضوع پیشگام شدند]4[. در ایران، برای اولین بار سازمان تأمین اجتماعی در سال 1394، نسخهنویسی الکترونیکی و حذف همزمان دفترچههای دارو در مراکز درمانی تأمین اجتماعی را با یک برنامه آزمایشی در استان یزد آغاز کرد]5[. سپس، اجرای جامع پروژه نسخهنویسی الکترونیکی رسماً از بهمن ۱۳۹۷ آغاز شد و تا آبان ۱۳۹۸ در ۲۳۵ شهر ایران گسترش یافت. از سال ۱۳۹۹، این طرح برای وزارت بهداشت و سازمان بیمه سلامت ایران در اولویت قرار گرفت]6[.
نسخهنویسی الکترونیکی سیستمی رایانهای است که امکان ورود دستورهای مستقیم و الکترونیکی داروها را فراهم میکند و استفاده از آن میتواند منجر به کاهش خطاهای دارویی تا بیش از 50 درصد شود. این فرایند به پزشک، دستیار پزشک، داروساز و پرستار اجازه میدهد تا از نرمافزار تجویز دیجیتال برای ارسال الکترونیکی نسخه جدید یا مجوز تمدید به داروخانه محلی یا داروخانه پستی استفاده کنند]7.[ پردازش نسخه الکترونیکی به تدریج در حال تبدیل شدن به بخش جداییناپذیر گردش کار داروخانهها است ]8[. برای بهبود ایمنی بیماران، ارسال الکترونیکی نسخ به داروخانهها همراه با انتقال امن اطلاعات انجام میشود]9[ که این امر گردش کار بالینی را سادهتر کرده است]10.[ نسخهنویسی الکترونیکی باعث افزایش سرعت بازیابی نسخه بیمار با استفاده از کد رهگیری، نمایش دستورهای ثبت شده برای داروهای تجویزی، تعامل داروساز با تجویزگر، بررسی صحیح نسخه بیمار توسط داروساز، تشخیص تداخلات دارویی، دسترسی به تاریخچه دارویی بیمار، چاب برچسب نحوه استفاده از دارو، نمایش موجوی هر دارو در داروخانه، تعیین میزان سقف بیمه، امکان ثبت داروی برگشتی و امکان ارسال و دریافت اطلاعات با سیستمهای بیمه میشود]11 .[برخی از مزایای دیگر استفاده از نسخهنویسی الکترونیکی شامل افزایش دسترسی به دادهها و صرفهجویی در هزینهها]12[، تبادل اطلاعات ایمن و کارآمد بین تجویزکنندگان و توزیعکنندگان دارو]13[، هزینه اولیه کمتر سختافزار و نرمافزار]14[، بهینهسازی هزینه، کاهش خطاهای تجویز دارو]15[، افزایش ایمنی بیمار و ارتقاء کیفی مراقبتهای سلامت ]16[ و کاهش هزینه مراقبت از بیمار ]17[ بوده است.
در کنار مزایای گسترده، پذیرش و استفاده از نسخهنویسی الکترونیکی با چالشهایی نیز روبهرو بودهاست که مطالعاتی نیز در این خصوص انجام شده است. برهانی و همکاران]18[ در مطالعهای کیفی چالشهای شناساییشده را در دو حوزه اصلی چالشهای سازمانی و چالشهای سیستمی طبقهبندی کردند. چالشهای سازمانی شامل مسائل مربوط به بیمه، ارجاع بیمار، آموزش و ارتباط با ذینفعان و نظارت بود. چالشهای سیستمی نیز شامل مشکلات زیرساختی، مشکلات رابط کاربری و مشکلات پایگاه داده بودند. پژوهشهای دیگری مانند مطالعه نجفی سربند و همکاران]19[، مزایا و چالشهای نسخهنویسی الکترونیکی را از دیدگاه پزشکان، مسئولان فنی داروخانهها، بیماران و کارشناسان بیمه در بیمارستانهای آموزشی اردبیل بررسی کردهاند. نتایج به دست آمده از دیدگاه مشارکتکنندگان چهارگانه در این پژوهش نشان میدهند که اجرای سیستم نسخهنویسی الکترونیکی دارای نقاط قوت و نقاط ضعف میباشد. سرعت ناکافی اینترنت، نبود کامل زیرساختهای موردنیاز، راهاندازی پلتفرمهای اختصاصی هر کدام از سازمانهای بیمهگر بدون رعایت استانداردهای تبادل داده از چالشهای اساسی است. در مقابل، کاهش خطاهای دارویی و دستورهای پزشکی، مدیریت و بهبود مراقبت از بیمار، مدیریت سوابق مصرف دارویی فعلی و گذشته با امکان دسترسی به تاریخچهای کامل از داروهای مصرفی پیش از آخرین مراجعه، تلاش در انتقال ایمن اطلاعات نسخهالکترونیکی بین اشخاص و ذینفعان، حذف فیزیکی کاغذ، امکان نظارت بر عملکردهای گروههای مختلف توسط ناظرین وزارت بهداشت و سایر گروههای دارای مسئولیتهای نظارتی از مزایای عمده این طرح میباشند. پژوهش علوی و همکاران]20[ در گیلان دیدگاه داروسازان درمانگاههای تامین اجتماعی در خصوص نسخهنویسی الکترونیکی را بهصورت کمی بررسی کردهاند. مطالعه محقق و همکاران]11[ نیز عوامل موثر بر نسخهنویسی الکترونیکی را از دیدگاه داروسازان و تکنسینهای دارویی منتخب در شهر ارومیه بهصورت کمی بررسی کردند.
از آنجا که در ایران مطالعه کمی به بررسی چالشهای پیادهسازی نسخهنویسی الکترونیکی از دیدگاه کارکنان شاغل در داروخانههای خصوصی (مسئولین فنی داروخانه، مدیر داروخانه و تکنسین دارویی) پرداخته است و با توجه به الزام داروخانههای خصوصی به اجرا و رعایت دستورالعملهای وزارت بهداشت، بررسی تجارب ویژه آنان در خصوص اجرای نسخهنویسی الکترونیکی حایز اهمیت است. بر همین اساس مطالعه حاضر با رویکردی کیفی به شناسایی موانع اجرای نسخهنویسی الکترونیکی در داروخانههای خصوصی شهر بندرعباس در سال 1404 پرداخت تا علاوه بر شناسایی چالشهای پیشرو، راهکارهای مفیدی نیز جهت پیادهسازی آن ارائه شود.
روشها
مطالعه حاضر یک مطالعه کیفی از نوع تحلیل موضوعی محتوای کیفی است که در داروخانههای خصوصی شهر بندرعباس استان هرمزگان انجام شد. جامعه آماری این پژوهش 328 نفر شامل داروساز و تکنسین داروسازی شاغل در داروخانههای خصوصی، مدیر داروخانه و کارکنان داروخانه بودند. مشارکتکنندگان به روش نمونهگیری هدفمند تا رسیدن به حد اشباع انتخاب شدند. در این روش، پژوهشگر از افرادی برای پژوهش دعوت کرد که دارای تجربه غنی درباره موضوع مورد پژوهش بودند و تمایل به مشارکت در پژوهش داشتند. تعداد مشارکتکنندگان بر اساس اشباع دادهها تعیین شد، بهطوریکه پس از 25 مصاحبه، طبقه جدیدی شکل نگرفت. معیارهای ورود مشارکتکنندگان شامل: 1) داروسازان و تکنسینهای داروسازی دارای سابقه کاری بیش از سه سال در داروخانه، 2) داشتن تجربه کار با سیستم نسخهنویسی الکترونیکی، 3) کارکنان شاغل در داروخانههای خصوصی، 4) سطح تحصیلات حداقل کارشناسی، 5) گذراندن دورههای آموزشی مربوطه برای تکنسینهای دارویی بود. معیارهای خروج نیز شامل 1) عدم تمایل به شرکت در پژوهش، 2) سابقه کاری کمتر از سه سال، 3) مصاحبه با حداقل دو نفر در همان داروخانه و 4) نداشتن سواد کافی در حیطه فناوریاطلاعات بود.
روش گردآوری اطلاعات انجام مصاحبههای نیمهساختاریافته بود. پژوهشگر از طریق پیامک بعد از معرفی خود به مشارکتکنندگان، اجازه تماس تلفنی را کسب میکرد و طی تماس تلفنی، اهداف پژوهش، شرایط مصاحبه از قبیل مدتزمان مصاحبه، هدف از انجام مصاحبه، اطمینان بخشی در خصوص حفظ محرمانگی اطلاعات را بهطور کامل شرح میداد. در صورت تمایل و رضایت مشارکتکنندگان، فرم رضایت آگاهانه از شرکتکنندگان
در سالهای اخیر، یکی از موارد استفاده از فناوری اطلاعات سلامت، نسخهنویسی الکترونیکی بودهاست]1[. نسخهنویسی الکترونیکی به استفاده از فناوری اطلاعات و ارتباطات برای بهاشتراکگذاری اطلاعات بیمار از طریق شبکهای که برای استفاده جمعی ارائهدهندگان خدمات مراقبتهای سلامت طراحی شده، اشاره دارد]2[. استفاده از نسخهنویسی الکترونیکی بهعنوان سیاست راهبردی مهم در راستای ارتقای مراقبتهای سلامت برای اولین بار در اروپا پیشنهاد]3[ و اولین تجویز الکترونیکی دارو در جهان در سال 1983 در سوئد اجرا شد. در ادامه، برخی از کشورهای اروپایی مانند دانمارک، سوئد، نروژ، فنلاند و ایسلند در این موضوع پیشگام شدند]4[. در ایران، برای اولین بار سازمان تأمین اجتماعی در سال 1394، نسخهنویسی الکترونیکی و حذف همزمان دفترچههای دارو در مراکز درمانی تأمین اجتماعی را با یک برنامه آزمایشی در استان یزد آغاز کرد]5[. سپس، اجرای جامع پروژه نسخهنویسی الکترونیکی رسماً از بهمن ۱۳۹۷ آغاز شد و تا آبان ۱۳۹۸ در ۲۳۵ شهر ایران گسترش یافت. از سال ۱۳۹۹، این طرح برای وزارت بهداشت و سازمان بیمه سلامت ایران در اولویت قرار گرفت]6[.
نسخهنویسی الکترونیکی سیستمی رایانهای است که امکان ورود دستورهای مستقیم و الکترونیکی داروها را فراهم میکند و استفاده از آن میتواند منجر به کاهش خطاهای دارویی تا بیش از 50 درصد شود. این فرایند به پزشک، دستیار پزشک، داروساز و پرستار اجازه میدهد تا از نرمافزار تجویز دیجیتال برای ارسال الکترونیکی نسخه جدید یا مجوز تمدید به داروخانه محلی یا داروخانه پستی استفاده کنند]7.[ پردازش نسخه الکترونیکی به تدریج در حال تبدیل شدن به بخش جداییناپذیر گردش کار داروخانهها است ]8[. برای بهبود ایمنی بیماران، ارسال الکترونیکی نسخ به داروخانهها همراه با انتقال امن اطلاعات انجام میشود]9[ که این امر گردش کار بالینی را سادهتر کرده است]10.[ نسخهنویسی الکترونیکی باعث افزایش سرعت بازیابی نسخه بیمار با استفاده از کد رهگیری، نمایش دستورهای ثبت شده برای داروهای تجویزی، تعامل داروساز با تجویزگر، بررسی صحیح نسخه بیمار توسط داروساز، تشخیص تداخلات دارویی، دسترسی به تاریخچه دارویی بیمار، چاب برچسب نحوه استفاده از دارو، نمایش موجوی هر دارو در داروخانه، تعیین میزان سقف بیمه، امکان ثبت داروی برگشتی و امکان ارسال و دریافت اطلاعات با سیستمهای بیمه میشود]11 .[برخی از مزایای دیگر استفاده از نسخهنویسی الکترونیکی شامل افزایش دسترسی به دادهها و صرفهجویی در هزینهها]12[، تبادل اطلاعات ایمن و کارآمد بین تجویزکنندگان و توزیعکنندگان دارو]13[، هزینه اولیه کمتر سختافزار و نرمافزار]14[، بهینهسازی هزینه، کاهش خطاهای تجویز دارو]15[، افزایش ایمنی بیمار و ارتقاء کیفی مراقبتهای سلامت ]16[ و کاهش هزینه مراقبت از بیمار ]17[ بوده است.
در کنار مزایای گسترده، پذیرش و استفاده از نسخهنویسی الکترونیکی با چالشهایی نیز روبهرو بودهاست که مطالعاتی نیز در این خصوص انجام شده است. برهانی و همکاران]18[ در مطالعهای کیفی چالشهای شناساییشده را در دو حوزه اصلی چالشهای سازمانی و چالشهای سیستمی طبقهبندی کردند. چالشهای سازمانی شامل مسائل مربوط به بیمه، ارجاع بیمار، آموزش و ارتباط با ذینفعان و نظارت بود. چالشهای سیستمی نیز شامل مشکلات زیرساختی، مشکلات رابط کاربری و مشکلات پایگاه داده بودند. پژوهشهای دیگری مانند مطالعه نجفی سربند و همکاران]19[، مزایا و چالشهای نسخهنویسی الکترونیکی را از دیدگاه پزشکان، مسئولان فنی داروخانهها، بیماران و کارشناسان بیمه در بیمارستانهای آموزشی اردبیل بررسی کردهاند. نتایج به دست آمده از دیدگاه مشارکتکنندگان چهارگانه در این پژوهش نشان میدهند که اجرای سیستم نسخهنویسی الکترونیکی دارای نقاط قوت و نقاط ضعف میباشد. سرعت ناکافی اینترنت، نبود کامل زیرساختهای موردنیاز، راهاندازی پلتفرمهای اختصاصی هر کدام از سازمانهای بیمهگر بدون رعایت استانداردهای تبادل داده از چالشهای اساسی است. در مقابل، کاهش خطاهای دارویی و دستورهای پزشکی، مدیریت و بهبود مراقبت از بیمار، مدیریت سوابق مصرف دارویی فعلی و گذشته با امکان دسترسی به تاریخچهای کامل از داروهای مصرفی پیش از آخرین مراجعه، تلاش در انتقال ایمن اطلاعات نسخهالکترونیکی بین اشخاص و ذینفعان، حذف فیزیکی کاغذ، امکان نظارت بر عملکردهای گروههای مختلف توسط ناظرین وزارت بهداشت و سایر گروههای دارای مسئولیتهای نظارتی از مزایای عمده این طرح میباشند. پژوهش علوی و همکاران]20[ در گیلان دیدگاه داروسازان درمانگاههای تامین اجتماعی در خصوص نسخهنویسی الکترونیکی را بهصورت کمی بررسی کردهاند. مطالعه محقق و همکاران]11[ نیز عوامل موثر بر نسخهنویسی الکترونیکی را از دیدگاه داروسازان و تکنسینهای دارویی منتخب در شهر ارومیه بهصورت کمی بررسی کردند.
از آنجا که در ایران مطالعه کمی به بررسی چالشهای پیادهسازی نسخهنویسی الکترونیکی از دیدگاه کارکنان شاغل در داروخانههای خصوصی (مسئولین فنی داروخانه، مدیر داروخانه و تکنسین دارویی) پرداخته است و با توجه به الزام داروخانههای خصوصی به اجرا و رعایت دستورالعملهای وزارت بهداشت، بررسی تجارب ویژه آنان در خصوص اجرای نسخهنویسی الکترونیکی حایز اهمیت است. بر همین اساس مطالعه حاضر با رویکردی کیفی به شناسایی موانع اجرای نسخهنویسی الکترونیکی در داروخانههای خصوصی شهر بندرعباس در سال 1404 پرداخت تا علاوه بر شناسایی چالشهای پیشرو، راهکارهای مفیدی نیز جهت پیادهسازی آن ارائه شود.
روشها
مطالعه حاضر یک مطالعه کیفی از نوع تحلیل موضوعی محتوای کیفی است که در داروخانههای خصوصی شهر بندرعباس استان هرمزگان انجام شد. جامعه آماری این پژوهش 328 نفر شامل داروساز و تکنسین داروسازی شاغل در داروخانههای خصوصی، مدیر داروخانه و کارکنان داروخانه بودند. مشارکتکنندگان به روش نمونهگیری هدفمند تا رسیدن به حد اشباع انتخاب شدند. در این روش، پژوهشگر از افرادی برای پژوهش دعوت کرد که دارای تجربه غنی درباره موضوع مورد پژوهش بودند و تمایل به مشارکت در پژوهش داشتند. تعداد مشارکتکنندگان بر اساس اشباع دادهها تعیین شد، بهطوریکه پس از 25 مصاحبه، طبقه جدیدی شکل نگرفت. معیارهای ورود مشارکتکنندگان شامل: 1) داروسازان و تکنسینهای داروسازی دارای سابقه کاری بیش از سه سال در داروخانه، 2) داشتن تجربه کار با سیستم نسخهنویسی الکترونیکی، 3) کارکنان شاغل در داروخانههای خصوصی، 4) سطح تحصیلات حداقل کارشناسی، 5) گذراندن دورههای آموزشی مربوطه برای تکنسینهای دارویی بود. معیارهای خروج نیز شامل 1) عدم تمایل به شرکت در پژوهش، 2) سابقه کاری کمتر از سه سال، 3) مصاحبه با حداقل دو نفر در همان داروخانه و 4) نداشتن سواد کافی در حیطه فناوریاطلاعات بود.
روش گردآوری اطلاعات انجام مصاحبههای نیمهساختاریافته بود. پژوهشگر از طریق پیامک بعد از معرفی خود به مشارکتکنندگان، اجازه تماس تلفنی را کسب میکرد و طی تماس تلفنی، اهداف پژوهش، شرایط مصاحبه از قبیل مدتزمان مصاحبه، هدف از انجام مصاحبه، اطمینان بخشی در خصوص حفظ محرمانگی اطلاعات را بهطور کامل شرح میداد. در صورت تمایل و رضایت مشارکتکنندگان، فرم رضایت آگاهانه از شرکتکنندگان
دریافت شد. سپس زمان مصاحبهها با توافق شرکتکنندگان بهصورت تلفنی تعیین شد. دو ساعت قبل از زمان تعیینشده برای مصاحبه یک پیام یادآور ارسال شد و از مشارکتکننده درخواست شد در ساعت مشخصشده توسط خود مشارکتکننده تلفن خود را پاسخ دهد. درعینحال فرد مصاحبهشونده مختار بود در هر مرحله از مصاحبه و به هر دلیلی تلفن را قطع و در صورت تمایل زمان دیگری برای ادامه مصاحبه با هماهنگی وی تعیین شود. در ابتدا از مشارکتکنندگان خواسته شد تا به سوالهای عمومی شامل سن، جنس، سابقه کار و سطح تحصیلات پاسخ دهند و سپس مصاحبهها با طرح چند سؤال کلی (نمونه سؤال مصاحبه: در مورد چالشهای مالی، اگر اطلاعاتی دارید توضیح دهد، در مورد زیرساخت موردنیاز برای طرح نسخهنویسی الکترونیکی توضیح دهید) آغاز میشد و بر اساس پاسخهای مشارکتکنندگان، سؤالات پیگیرانه بیشتر در این زمینه (مانند کمی بیشتر توضیح دهید) پرسیده میشد. هر مصاحبه بین 60 تا 80 دقیقه به طول انجامید. قبل از شروع جلسه از مصاحبهشونده برای ضبط مکالم اجازه کسب شد و به هر مصاحبه یک کد جهت حفظ محرمانگی اختصاص داده شد.
تحلیل دادهها با استفاده از تحلیل محتوای کیفی قراردادی انجام شد. جمعآوری و تحلیل دادهها بهطور همزمان، بر اساس روش پیشنهادی گرانیهام لودمن انجام گرفت که مراحل آن شامل: 1- پیادهسازی مصاحبههای انجام شده و چندین بار مرور آنها برای درک صحیح نسبت به کل موارد پیاده شده، 2- استخراج واحدهای معنایی و دستهبندی نمودن آنها تحت عنوان واحدهای فشرده، 3- خلاصه و دستهبندی نمودن واحدهای فشرده و انتخاب برچسبی مناسب برای آنها، 4- مرتب نمودن زیر دستهها و 5- انتخاب عنوان مناسب برای پوشش دستههای حاصل شده است]21[.
بعد از انجام هر مصاحبه بلافاصله در کوتاهترین زمان ممکن در همان روز، طلاعات ضبط شده پس از چند بارگوش دادن، کلمه به کلمه تایپ شد. دادهها قبل از تحلیل به شکل متن نوشتاری برگردانده شد. در واقع، واحدهای معنایی بهصورت جملات یا پاراگراف از بیانات و متون مصاحبه مشخص و کدهای اولیه از آنها استخراج شد. کدگذاری با استفاده از نرم افزار MAXQDAنسخه 2020 توسط دو نفر از نویسندگان بهصورت مستقل (HM&NM) انجام شد. سپس، به هر عبارت و گویه کلیدی، یک کد اختصاص داده شد. برای کدگذاری، عین کلمات شرکت کننده یا معانی مشابه نشاندهنده آن پدیده استفاده شد. در مرحله بعد، طبقهبندی اولیه کدها انجام شد. کدهایی که از نظر مفهومی مشابه بودند، بهصورت طبقات درآمده و برای هر طبقه نامی در نظر گرفته شد. با پیدایش هر کد جدید در جریان کدگذاری اولیه، آن کد با سایر کدهای موجود مقایسه شد و در طبقه با بیشترین وجه اشتراک قرار گرفت. در طول فرایند تحلیل، طبقات و کدهای مربوطه مرتب با همدیگر و با دادهها مورد مقایسه قرار میگرفت. پس از اینکه محققان بهطور مستقل دادهها را کدگذاری کردند، اگر اختلاف نظری وجود داشت، برای بحث و بررسی به نویسنده سوم ارجاع داده میشد و بین اعضا اجماع حاصل میشد. سپس، طبقات مشابه و مربوط به هم نیز با یکدیگر تجمیع شده و در یک طبقه فرعی قرار گرفتند و در مرحله بعدی با ادغام طبقات مشابه طبقات اصلی حاصل شد. با هر بار مصاحبه جدید، طبقههای قبلی بازنگری و حتی ادغام و یا طبقه جدید ایجاد میشد. به این ترتیب، با تشکیل طبقههای، طبقات اصلی استخراج و ارتباط بین طبقات فرعی مشخص شد.
برای اطمینان از صحت و دقت علمی، از معیارهای چهارگانه لینکن و گوبا شامل قابلیت اعتماد، معتبر بودن، قابلیت انتقال و قابلیت تأیید استفاده شد]22[. برای بررسی یافتهها، از یک گروه آموزشی تخصصی (شامل کارشناس، یک پزشک، یکی از اساتید رشته مدیریت خدمات بهداشتی– درمانی) استفاده شد. علاوه بر مصاحبههای نیمهساختاریافته، یادداشتبرداری در طول مصاحبه نیز برای اعتبارسنجی دادهها استفاده شد. یافتههای اولیه این مطالعه به همراه کدها و دستهبندیهای اولیه، برای استخراج نظرات و بازخورد (بررسی اعضا) به نمونهای فرعی از شرکتکنندگان ارائه شد. برخی از بخشهای دادهها توسط پژوهشگران مسلط به پژوهشهای کیفی و خارج از گروه پژوهش بررسی شدند. برای تعیین پایایی یافتهها، از نظرات یک ناظر خارجی استفاده شد، این ناظر محققی بود که با نسخهنویسی الکترونیکی و روشهای تحقیق کیفی آشنا بود ولی عضوی از تیم تحقیق نبود. برای تعیین قابلیت تایید یافتهها، تمام فعالیتها ثبت و گزارشی از روند تحقیق تهیه شد و بهمنظور تعیین قابلیت انتقال، نتایج با دو نفر از اعضای هیئت علمی خارج از گروه پژوهش که موقعیتها و تجارب آنها قابل مقایسه با شرکتکنندگان بود، مورد بحث قرار گرفت و نتایج مجددً تأیید شد.
یافتهها
شصت درصد از شرکتکنندگان زن بودند. بیشتر مشارکتکنندگان (68%) بین 35-26 سال سن داشتند و 24% آنها دارای مدرک دکتری داروسازی، 16% مدرک کارشناسی ارشد و 60 % مدرک کارشناسی داشتند؛ 72% شرکتکنندگان کمتر از پنج سال سابقه کار داشتند (جدول 1).
در فرایند تحلیل دادهها، پنج چالش اصلی شامل چالش قانون (دو درونمایه قوانین بینبخشی و قوانین درونبخشی)، چالش امنیت (دو درونمایه اصلی امنیت بیمار، امنیت سیستمهای بیمه)، چالش فناوری (دو درونمایه اصلی تجهیزات موجود و نیاز به تجهیزات جدید)، چالش مالی و چالش ذینفعان (سه درونمایه اصلی بیمار، داروخانه و شرکتهای بیمهای) و 34 زیر طبقه حاصل شد. در بین چالشهای شناسایی شده چالشهای ذینفعان و قانون با بیشترین فراوانی (29/4 %) بهعنوان رایجترین چالشها شناسایی شد (جدول2).
.PNG)
تحلیل دادهها با استفاده از تحلیل محتوای کیفی قراردادی انجام شد. جمعآوری و تحلیل دادهها بهطور همزمان، بر اساس روش پیشنهادی گرانیهام لودمن انجام گرفت که مراحل آن شامل: 1- پیادهسازی مصاحبههای انجام شده و چندین بار مرور آنها برای درک صحیح نسبت به کل موارد پیاده شده، 2- استخراج واحدهای معنایی و دستهبندی نمودن آنها تحت عنوان واحدهای فشرده، 3- خلاصه و دستهبندی نمودن واحدهای فشرده و انتخاب برچسبی مناسب برای آنها، 4- مرتب نمودن زیر دستهها و 5- انتخاب عنوان مناسب برای پوشش دستههای حاصل شده است]21[.
بعد از انجام هر مصاحبه بلافاصله در کوتاهترین زمان ممکن در همان روز، طلاعات ضبط شده پس از چند بارگوش دادن، کلمه به کلمه تایپ شد. دادهها قبل از تحلیل به شکل متن نوشتاری برگردانده شد. در واقع، واحدهای معنایی بهصورت جملات یا پاراگراف از بیانات و متون مصاحبه مشخص و کدهای اولیه از آنها استخراج شد. کدگذاری با استفاده از نرم افزار MAXQDAنسخه 2020 توسط دو نفر از نویسندگان بهصورت مستقل (HM&NM) انجام شد. سپس، به هر عبارت و گویه کلیدی، یک کد اختصاص داده شد. برای کدگذاری، عین کلمات شرکت کننده یا معانی مشابه نشاندهنده آن پدیده استفاده شد. در مرحله بعد، طبقهبندی اولیه کدها انجام شد. کدهایی که از نظر مفهومی مشابه بودند، بهصورت طبقات درآمده و برای هر طبقه نامی در نظر گرفته شد. با پیدایش هر کد جدید در جریان کدگذاری اولیه، آن کد با سایر کدهای موجود مقایسه شد و در طبقه با بیشترین وجه اشتراک قرار گرفت. در طول فرایند تحلیل، طبقات و کدهای مربوطه مرتب با همدیگر و با دادهها مورد مقایسه قرار میگرفت. پس از اینکه محققان بهطور مستقل دادهها را کدگذاری کردند، اگر اختلاف نظری وجود داشت، برای بحث و بررسی به نویسنده سوم ارجاع داده میشد و بین اعضا اجماع حاصل میشد. سپس، طبقات مشابه و مربوط به هم نیز با یکدیگر تجمیع شده و در یک طبقه فرعی قرار گرفتند و در مرحله بعدی با ادغام طبقات مشابه طبقات اصلی حاصل شد. با هر بار مصاحبه جدید، طبقههای قبلی بازنگری و حتی ادغام و یا طبقه جدید ایجاد میشد. به این ترتیب، با تشکیل طبقههای، طبقات اصلی استخراج و ارتباط بین طبقات فرعی مشخص شد.
برای اطمینان از صحت و دقت علمی، از معیارهای چهارگانه لینکن و گوبا شامل قابلیت اعتماد، معتبر بودن، قابلیت انتقال و قابلیت تأیید استفاده شد]22[. برای بررسی یافتهها، از یک گروه آموزشی تخصصی (شامل کارشناس، یک پزشک، یکی از اساتید رشته مدیریت خدمات بهداشتی– درمانی) استفاده شد. علاوه بر مصاحبههای نیمهساختاریافته، یادداشتبرداری در طول مصاحبه نیز برای اعتبارسنجی دادهها استفاده شد. یافتههای اولیه این مطالعه به همراه کدها و دستهبندیهای اولیه، برای استخراج نظرات و بازخورد (بررسی اعضا) به نمونهای فرعی از شرکتکنندگان ارائه شد. برخی از بخشهای دادهها توسط پژوهشگران مسلط به پژوهشهای کیفی و خارج از گروه پژوهش بررسی شدند. برای تعیین پایایی یافتهها، از نظرات یک ناظر خارجی استفاده شد، این ناظر محققی بود که با نسخهنویسی الکترونیکی و روشهای تحقیق کیفی آشنا بود ولی عضوی از تیم تحقیق نبود. برای تعیین قابلیت تایید یافتهها، تمام فعالیتها ثبت و گزارشی از روند تحقیق تهیه شد و بهمنظور تعیین قابلیت انتقال، نتایج با دو نفر از اعضای هیئت علمی خارج از گروه پژوهش که موقعیتها و تجارب آنها قابل مقایسه با شرکتکنندگان بود، مورد بحث قرار گرفت و نتایج مجددً تأیید شد.
یافتهها
شصت درصد از شرکتکنندگان زن بودند. بیشتر مشارکتکنندگان (68%) بین 35-26 سال سن داشتند و 24% آنها دارای مدرک دکتری داروسازی، 16% مدرک کارشناسی ارشد و 60 % مدرک کارشناسی داشتند؛ 72% شرکتکنندگان کمتر از پنج سال سابقه کار داشتند (جدول 1).
در فرایند تحلیل دادهها، پنج چالش اصلی شامل چالش قانون (دو درونمایه قوانین بینبخشی و قوانین درونبخشی)، چالش امنیت (دو درونمایه اصلی امنیت بیمار، امنیت سیستمهای بیمه)، چالش فناوری (دو درونمایه اصلی تجهیزات موجود و نیاز به تجهیزات جدید)، چالش مالی و چالش ذینفعان (سه درونمایه اصلی بیمار، داروخانه و شرکتهای بیمهای) و 34 زیر طبقه حاصل شد. در بین چالشهای شناسایی شده چالشهای ذینفعان و قانون با بیشترین فراوانی (29/4 %) بهعنوان رایجترین چالشها شناسایی شد (جدول2).
قانونگذاری: اجرای نسخهنویسی الکترونیکی با چالشهایی از قبیل نبودن آیین نامه و دستورالعملهای شفاف راهنمای انجام کار، فقدان راهنمای پشتیبان در مواجهه با مشکل، تعدد دستورالعمل مختلف بین بیمههای مختلف، عدم تدوین دستورالعمل شفاف در خصوص تحت پوشش قرار دادن یکسان بیمههای مختلف مواجهه است. یکی از مشارکتکنندگان بیان کرد "اصلا از همون اول دستورالعمل شفافی تعریف نشده بود، ما مجبور بودیم خیلی آزمون و خطا کنیم". شرکتکننده سوم گفت "عدم هماهنگی بین بیمههای مختلف برای هر داروخانه چالشهای زیادی را بهوجود آورده است و علاوهبراین، برخی بیمهها در برخی مواقع برخی از داروها را پوشش نمیدهند و این موضوع سبب میشود بیمار فکر نند که داروخانه از دادن دارو به او خود داری میکند و میخواهد داروی آزاد را به او بفروشد". شرکتکننده چهارم گفت "برخی از داروها دارای چندین کد هستند و در برخی مواقع پیش می آید که برای یک دارو چند کد مختلف ثبت شود و بیمار در داروی مصرفی خود گیج شود".
امنیت: یکی از چالشهای مشاهده شده امنیت اجرای نسخهنویسی الکترونیکی است که میتوان به اعتماد کم مردم به سیستمهای آنلاین، دسترسی به کل تاریخچه دارویی و درمانی بیمار در داروخانه و مقاومت در برابر پذیرش تغییرات دستورالعمل سیستمی در برخی از بیمهها اشاره کرد. شرکتکننده پنجم در مصاحبه خود گفت " از آنجا که دسترسی به اطلاعات بیمه از طریق کد ملی بیمار آسان شده است برخی از سازمانهای بیمه گر نسبت به این موضوع جبهه
گرفتهاند و طرح نسخه نویسی الکترونیکی را نمیپذیرند".
فناوری: نسخهنویسی الکترونیکی نیازمند وجود فناوری است. مشارکتکنندگان این مطالعه با چالشهایی از قبیل تجهیزات موجود و نیاز به تجهیزات جدید مواجه بودند. کمبود سیستمهای کامپیوتری بهروز و قدیمی بودن سیستمهای کامپیوتری، قطعی و کندی سیستم و اینترنت، تعدد برنامههای کاربردی بیمهها از چالشهای بیان شدهاست. شرکتکننده هفتم در مصاحبه خود گفت "سرعت پایین نت و کندی آن، قطع و وصل شدن مکرر نت، عدم اتصال بهموقع و نبود کامپیوترهای بهروز با سرعت بالا باعث میشود تحویل دارو به موقع انجام نشود و گاهی بیمار برای دریافت یک قلم دارو مدت زیادی در داروخانه بماند و همین موضوع باعث اختلال در نظم و بهمریختگی داروخانه شود و گاهی برخوردهای کلامی و فیزیکی نیز رخ میدهد". شرکتکننده هشتم در مصاحبه خود گفت "در برخی از مراکز درمانی، بهویژه در مناطق دورافتاده، کمبود تجهیزات و امکانات لازم برای اجرای نسخهنویسی الکترونیکی وجود دارد."
ذینفعان: حمایت نکردن ذینفعان یکی دیگر از چالشهای اجرای نسخهنویسی الکترونیکی است در این مطالعه ذینفعان شامل سه گروه بیمار، داروخانه و شرکتهای بیمهای هستند. عدم آموزش و آگاهیسازی فرآیند نسخهنویسی الکترونیکی به بیماران باعث ایجاد چالش میشود. یکی از مشارکتکنندگان بیان کرد " اگر به بیماران و مردم اطلاعرسانی و آموزش میدادند اونوقت درک میکردن قطعی سیستم یا قطعی پنل برای چی هست و اینقدر باعث ایجاد اختلال و درگیری بین آنها با پرسنل داروخانهها نمیشد ". شرکتکننده دیگری در مصاحبه خود گفت "پلتفرمهای بیمهای با هم فرق دارند و غالبا یک فرد مسئول پذیرش تمام نسخهها است و این موضوع سبب میشود که متصدی بخواهد همزمان به چند پلتفرم وصل شود و با توجه به ضعف اینترنتی چنین موضوعی به سادگی قابل دست یابی نیست".
بحث
بر اساس نتایج این مطالعه چالشهای مربوط به ذینفعان و قانون رایجترین چالشهای بیان شده هستند. در طرح نسخهنویسی الکترونیکی چالشهای متنوعی در حوزه ذینفعان از قبیل مردم، پزشکان، داروسازان و داروخانهها وجود دارد که از جمله این چالشها، میتوان به پایین بودن سطح آگاهی بیماران در مورد نسخه آنلاین و تحت پوشش نبودن برخی از داروها در فهرست تعهدات شرکتهای بیمهگر اشاره کرد. بهنظر میرسد برای افزایش آگاهی مردم از فرآیند نسخهنویسی الکترونیکی میتوان دورههای آگاهی بخشی ملی با همکاری وزارت بهداشت، سازمانهای بیمهگر و صدا و سیما راهاندازی کرد. مطابق با نتایج پژوهش حاضر در مطالعه برهانی و همکاران ]18[ نیز به چالشهای مربوط به آموزش و اطلاعرسانی به ذینفعان اشاره شده است
طبق نظر مشارکتکنندگان، نسخهنویسی الکترونیکی با هدف کنترل تجویز دارو ایجاد شده است ولی در صورت اجرای ناقص میتواند بهطور غیر مستقیم زمینه افزایش فروش داروی بدون ضابطه را فراهم کند زیرا حذف نسخههای کاغذی نظارت میدانی را کاهش میدهد. فشار زمانی و مشکلات سیستم باعث تجویزهای سریع یا توصیههای شفاهی پزشکان میشود. همچنین، داروخانهها میتوانند از قابلیت ثبت آزاد برای فروش خارج از نسخه اقدام کنند. مردم نیز برای فرار از فرآیندهای طولانی و قطعیهای سیستم بیشتر به داروخانه مراجعه میکنند و این امر مصرف داروهای خارج از نسخه را افزایش میدهد. مجموع این عوامل سبب حجم فروش داروهای بدون ضابطه بیشتر میشود.
یکی از چالشهای دیگر شناساییشده مربوط به قوانین است. شفاف نبودن دستورالعمل و راهنمای انجام کار، فقدان راهنمای پشتیبان در مواجهه با مشکل، تعدد دستورالعمل مختلف بین بیمههای مختلف و یکسان نبودن کدهای دارویی بین بیمههای مختلف از این موارد است. همراستا با یافتههای مطالعه حاضر، بورقی و همکاران]23[ و هاریم و همکاران]24[ نیز به نبود قانون مشترک اشاره کردهاند. همچنین، در مطالعه حقشناس و همکاران ]25[ چالش نبود آییننامهها و دستورالعملهای جامع اجرایی در خصوص نسخهنویسی الکترونیکی را بیان شده است. بهنظر میرسد با توجه به وجود بیمهگذارهای مختلف در کشور ایران لازم است با مد نظر قرار دادن اسناد و قوانین بالادستی از جمله برنامه هفتم توسعه، تدوین یک سند راهبردی ملی نسخه الکترونیکی با حضور تمام ذینفعان (وزارتبهداشت، سازمانهای بیمهگر، نظامپزشکی و انجمنداروسازان) میتواند به ایجاد قوانین یکپارچه و الزامآور منجر شود. در این راستا، لازم است تا با برگزاری جلساتی با بیمههای مختلف مانند بیمه تأمین اجتماعی، بیمه سلامت و سایر بیمهها نیازهای آنها شناسایی شود و سپس قوانین ثابتی در چارچوب نیازهای مشترک طراحی شود و همه بیمهها ملزم به رعایت آن شوند.
یکی دیگر از چالشهای شناسایی شده مربوط به چالش فناوری است. طرح نسخهنویسی الکترونیکی به زیرساخت فناوری قوی مانند اینترنت، سیستمهای پرسرعت، امکان اتصال همزمان چندین برنامهکاربردی به یکدیگر نیاز است. یکی از چالشهای حوزه فناوری تعدد برنامههای کاربردی بدون رعایت استانداردهای پذیرفته شده بینالمللی است. هر سازمان بیمهگر نرمافزاری را تولید کرده است و درمانگران مجبورند در طول روز با چندین نوع از این نرمافزارها کار کنند. این پراکندگی نرمافزاری باعث اتلاف وقت کارکنان میشود. مطابق با نتایج پژوهش حاضر، در مطالعه سربند و همکاران ]19[ تایید شده است که یکپارچهسازی این سیستمها میتواند به بهبود کارایی و کاهش زمان ارائه خدمات درمانی منجر شود. مطالعه میلانی و همکاران در برزیل]26[مهمترین چالش را چالش شکافهای زیرساختی و فناوری نشان داد. برهانی و همکاران]18[ نیز یکی از مهمترین چالشهای موجود را چالش فناوری و زیرساخت اعلام کردند. الهراتی و همکاران]27[ نیز مشکلات فنی را بهعنوان چالش مهم طرح معرفی کردند. بهنظر میرسد در برخی از نقاط حاشیه شهر و مناطق با توسعه کمتر زیرساختها داروخانههای خصوصی با چالشهای بیشتری در خصوص برقراری ارتباط با شرکت مخابرات روبهرو میشوند. در بخش دولتی به دلیل الزامات ملی مبنی بر راهاندازی داروخانههای مراکز بهداشتی و بیمارستانها با رایزنیهای بینبخشی بین دستگاهها، شرکتهای ارتباطی و مخابرات زیرساختهای حداقلی را فراهم میآوردند.
یکی دیگر از چالشهای استخراج شده، چالش امنیت است. طرح نسخهنویسی الکترونیکی و در راستای طرح پزشک خانواده میتوان بهطور همزمان به اطلاعات بیماران پیبرد. بنابراین، لازم است سیاستهای امنیتی اتخاذ شوند و امنیت طرح نیز بهعنوان موضوعی مهم در نظر گرفته شود. در این راستا، میتوان با بهرهگیری از اینترنت پرسرعت و آنتیویروسهای داخلی خطر دستیابی به اطلاعات بیماران یا حملات سایبری به پایگاههای داده را کاهش داد. این یافته با نتایج مطالعه مقدم منتظری و همکاران ]28[و مطالعه جوگی و همکاران]29[ همراستا است. این مطالعات نیز امنیت اطلاعات بیمار را بهعنوان عامل مؤثر در سیستم نسخهنویسی الکترونیکی معرفی کردند.
چالشهای مالی از دیگر چالشهای گزارش شده است. فراهمسازی زیرساختهای لازم جهت اجرای نسخهنویسی الکترونیکی با چالشهایی مانند کمبود بودجه برای خرید سیستمهای جدید و بهروز مواجه است. در این راستا، نتایج مطالعه جبرئیلی و همکاران]30[ نیزنشان داد که چالش مالی یکی از مهمترین چالشهای موجود برای نسخهنویسی الکترونیکی در ایران است. پیشنهاد میشود دولت با اختصاص وام کم بهره از بهینهسازی تجهیزات داروخانههای خصوصی حمایت کند. همچنین، پیشنهاد میشود بیمهها با پرداخت حق فنی بالاتر به داروخانه برای هر نسخه الکترونیکی نسبت به نسخه کاغذی (برای نمونه پنج تا ده درصد بیشتر)، سبب حمایت مالی از داروخانهها در نوسازی تجهیزات شوند و زمینه را برای موفقیت این طرح فراهم کنند.
از طرفی، ارتباط تنگاتنگ این چالشها با یکدیگر باید مدنظر قرار گیرد. برای نمونه، چالش مالی بهطور مستقیمً بر چالش فناوری (عدم توانایی در خرید
گرفتهاند و طرح نسخه نویسی الکترونیکی را نمیپذیرند".
فناوری: نسخهنویسی الکترونیکی نیازمند وجود فناوری است. مشارکتکنندگان این مطالعه با چالشهایی از قبیل تجهیزات موجود و نیاز به تجهیزات جدید مواجه بودند. کمبود سیستمهای کامپیوتری بهروز و قدیمی بودن سیستمهای کامپیوتری، قطعی و کندی سیستم و اینترنت، تعدد برنامههای کاربردی بیمهها از چالشهای بیان شدهاست. شرکتکننده هفتم در مصاحبه خود گفت "سرعت پایین نت و کندی آن، قطع و وصل شدن مکرر نت، عدم اتصال بهموقع و نبود کامپیوترهای بهروز با سرعت بالا باعث میشود تحویل دارو به موقع انجام نشود و گاهی بیمار برای دریافت یک قلم دارو مدت زیادی در داروخانه بماند و همین موضوع باعث اختلال در نظم و بهمریختگی داروخانه شود و گاهی برخوردهای کلامی و فیزیکی نیز رخ میدهد". شرکتکننده هشتم در مصاحبه خود گفت "در برخی از مراکز درمانی، بهویژه در مناطق دورافتاده، کمبود تجهیزات و امکانات لازم برای اجرای نسخهنویسی الکترونیکی وجود دارد."
ذینفعان: حمایت نکردن ذینفعان یکی دیگر از چالشهای اجرای نسخهنویسی الکترونیکی است در این مطالعه ذینفعان شامل سه گروه بیمار، داروخانه و شرکتهای بیمهای هستند. عدم آموزش و آگاهیسازی فرآیند نسخهنویسی الکترونیکی به بیماران باعث ایجاد چالش میشود. یکی از مشارکتکنندگان بیان کرد " اگر به بیماران و مردم اطلاعرسانی و آموزش میدادند اونوقت درک میکردن قطعی سیستم یا قطعی پنل برای چی هست و اینقدر باعث ایجاد اختلال و درگیری بین آنها با پرسنل داروخانهها نمیشد ". شرکتکننده دیگری در مصاحبه خود گفت "پلتفرمهای بیمهای با هم فرق دارند و غالبا یک فرد مسئول پذیرش تمام نسخهها است و این موضوع سبب میشود که متصدی بخواهد همزمان به چند پلتفرم وصل شود و با توجه به ضعف اینترنتی چنین موضوعی به سادگی قابل دست یابی نیست".
بحث
بر اساس نتایج این مطالعه چالشهای مربوط به ذینفعان و قانون رایجترین چالشهای بیان شده هستند. در طرح نسخهنویسی الکترونیکی چالشهای متنوعی در حوزه ذینفعان از قبیل مردم، پزشکان، داروسازان و داروخانهها وجود دارد که از جمله این چالشها، میتوان به پایین بودن سطح آگاهی بیماران در مورد نسخه آنلاین و تحت پوشش نبودن برخی از داروها در فهرست تعهدات شرکتهای بیمهگر اشاره کرد. بهنظر میرسد برای افزایش آگاهی مردم از فرآیند نسخهنویسی الکترونیکی میتوان دورههای آگاهی بخشی ملی با همکاری وزارت بهداشت، سازمانهای بیمهگر و صدا و سیما راهاندازی کرد. مطابق با نتایج پژوهش حاضر در مطالعه برهانی و همکاران ]18[ نیز به چالشهای مربوط به آموزش و اطلاعرسانی به ذینفعان اشاره شده است
طبق نظر مشارکتکنندگان، نسخهنویسی الکترونیکی با هدف کنترل تجویز دارو ایجاد شده است ولی در صورت اجرای ناقص میتواند بهطور غیر مستقیم زمینه افزایش فروش داروی بدون ضابطه را فراهم کند زیرا حذف نسخههای کاغذی نظارت میدانی را کاهش میدهد. فشار زمانی و مشکلات سیستم باعث تجویزهای سریع یا توصیههای شفاهی پزشکان میشود. همچنین، داروخانهها میتوانند از قابلیت ثبت آزاد برای فروش خارج از نسخه اقدام کنند. مردم نیز برای فرار از فرآیندهای طولانی و قطعیهای سیستم بیشتر به داروخانه مراجعه میکنند و این امر مصرف داروهای خارج از نسخه را افزایش میدهد. مجموع این عوامل سبب حجم فروش داروهای بدون ضابطه بیشتر میشود.
یکی از چالشهای دیگر شناساییشده مربوط به قوانین است. شفاف نبودن دستورالعمل و راهنمای انجام کار، فقدان راهنمای پشتیبان در مواجهه با مشکل، تعدد دستورالعمل مختلف بین بیمههای مختلف و یکسان نبودن کدهای دارویی بین بیمههای مختلف از این موارد است. همراستا با یافتههای مطالعه حاضر، بورقی و همکاران]23[ و هاریم و همکاران]24[ نیز به نبود قانون مشترک اشاره کردهاند. همچنین، در مطالعه حقشناس و همکاران ]25[ چالش نبود آییننامهها و دستورالعملهای جامع اجرایی در خصوص نسخهنویسی الکترونیکی را بیان شده است. بهنظر میرسد با توجه به وجود بیمهگذارهای مختلف در کشور ایران لازم است با مد نظر قرار دادن اسناد و قوانین بالادستی از جمله برنامه هفتم توسعه، تدوین یک سند راهبردی ملی نسخه الکترونیکی با حضور تمام ذینفعان (وزارتبهداشت، سازمانهای بیمهگر، نظامپزشکی و انجمنداروسازان) میتواند به ایجاد قوانین یکپارچه و الزامآور منجر شود. در این راستا، لازم است تا با برگزاری جلساتی با بیمههای مختلف مانند بیمه تأمین اجتماعی، بیمه سلامت و سایر بیمهها نیازهای آنها شناسایی شود و سپس قوانین ثابتی در چارچوب نیازهای مشترک طراحی شود و همه بیمهها ملزم به رعایت آن شوند.
یکی دیگر از چالشهای شناسایی شده مربوط به چالش فناوری است. طرح نسخهنویسی الکترونیکی به زیرساخت فناوری قوی مانند اینترنت، سیستمهای پرسرعت، امکان اتصال همزمان چندین برنامهکاربردی به یکدیگر نیاز است. یکی از چالشهای حوزه فناوری تعدد برنامههای کاربردی بدون رعایت استانداردهای پذیرفته شده بینالمللی است. هر سازمان بیمهگر نرمافزاری را تولید کرده است و درمانگران مجبورند در طول روز با چندین نوع از این نرمافزارها کار کنند. این پراکندگی نرمافزاری باعث اتلاف وقت کارکنان میشود. مطابق با نتایج پژوهش حاضر، در مطالعه سربند و همکاران ]19[ تایید شده است که یکپارچهسازی این سیستمها میتواند به بهبود کارایی و کاهش زمان ارائه خدمات درمانی منجر شود. مطالعه میلانی و همکاران در برزیل]26[مهمترین چالش را چالش شکافهای زیرساختی و فناوری نشان داد. برهانی و همکاران]18[ نیز یکی از مهمترین چالشهای موجود را چالش فناوری و زیرساخت اعلام کردند. الهراتی و همکاران]27[ نیز مشکلات فنی را بهعنوان چالش مهم طرح معرفی کردند. بهنظر میرسد در برخی از نقاط حاشیه شهر و مناطق با توسعه کمتر زیرساختها داروخانههای خصوصی با چالشهای بیشتری در خصوص برقراری ارتباط با شرکت مخابرات روبهرو میشوند. در بخش دولتی به دلیل الزامات ملی مبنی بر راهاندازی داروخانههای مراکز بهداشتی و بیمارستانها با رایزنیهای بینبخشی بین دستگاهها، شرکتهای ارتباطی و مخابرات زیرساختهای حداقلی را فراهم میآوردند.
یکی دیگر از چالشهای استخراج شده، چالش امنیت است. طرح نسخهنویسی الکترونیکی و در راستای طرح پزشک خانواده میتوان بهطور همزمان به اطلاعات بیماران پیبرد. بنابراین، لازم است سیاستهای امنیتی اتخاذ شوند و امنیت طرح نیز بهعنوان موضوعی مهم در نظر گرفته شود. در این راستا، میتوان با بهرهگیری از اینترنت پرسرعت و آنتیویروسهای داخلی خطر دستیابی به اطلاعات بیماران یا حملات سایبری به پایگاههای داده را کاهش داد. این یافته با نتایج مطالعه مقدم منتظری و همکاران ]28[و مطالعه جوگی و همکاران]29[ همراستا است. این مطالعات نیز امنیت اطلاعات بیمار را بهعنوان عامل مؤثر در سیستم نسخهنویسی الکترونیکی معرفی کردند.
چالشهای مالی از دیگر چالشهای گزارش شده است. فراهمسازی زیرساختهای لازم جهت اجرای نسخهنویسی الکترونیکی با چالشهایی مانند کمبود بودجه برای خرید سیستمهای جدید و بهروز مواجه است. در این راستا، نتایج مطالعه جبرئیلی و همکاران]30[ نیزنشان داد که چالش مالی یکی از مهمترین چالشهای موجود برای نسخهنویسی الکترونیکی در ایران است. پیشنهاد میشود دولت با اختصاص وام کم بهره از بهینهسازی تجهیزات داروخانههای خصوصی حمایت کند. همچنین، پیشنهاد میشود بیمهها با پرداخت حق فنی بالاتر به داروخانه برای هر نسخه الکترونیکی نسبت به نسخه کاغذی (برای نمونه پنج تا ده درصد بیشتر)، سبب حمایت مالی از داروخانهها در نوسازی تجهیزات شوند و زمینه را برای موفقیت این طرح فراهم کنند.
از طرفی، ارتباط تنگاتنگ این چالشها با یکدیگر باید مدنظر قرار گیرد. برای نمونه، چالش مالی بهطور مستقیمً بر چالش فناوری (عدم توانایی در خرید
سختافزارهای جدید) تأثیر میگذارد و چالش قانونی (عدم وجود دستورالعمل یکسان) میتواند منجر به بروز چالشهای امنیتی در تبادل داده شود که در نهایت همگی ارائه خدمت به ذینفعان نهایی را تحت شعاع قرار میدهد.
محدودیتها
یکی از محدودیتهای اصلی پژوهش حاضر، ماهیت کیفی آن است که امکان تعمیمپذیری گسترده نتایج را محدود میسازد. از آنجا که مطالعه حاضر بهصورت خاص در یک شهر طراحی و اجرا شده است، تعمیم یافتهها به سایر مناطق مستلزم در نظر گرفتن دادههای بومی و شرایط خاص هر منطقه خواهد بود .علاوهبراین، تمرکز این پژوهش تنها بر دیدگاه کارکنان داروخانههای خصوصی بود و سایر ذینفعان (مانند پزشکان، بیماران و مدیران نظام سلامت) در آن لحاظ نشدهاند که این امر نیز بر دامنه تعمیمپذیری نتایج تأثیرگذار است.
نتیجهگیری
اجرای نسخهنویسی الکترونیکی، با وجود رضایتبخش بودن از نظر کارکنان داروخانهها و نقش آن در بهبود روند تحویل دارو به بیماران، با چالشهای متنوعی روبهرو است. عدم توسعه فناوری، محدودیت بودجه، نارسایی قوانین و مقررات و چالشهای امنیتی از جمله موارد مهم است. برای ارتقای عملکرد سیستم نسخهنویسی الکترونیکی پیشنهاد میشود با اتخاذ سیاستهایی همچون تخصیص بودجه کافی و بهموقع، جذب و استخدام نیروی متخصص (از جمله نیروی ویژه نسخهخوانی)، جداسازی شبکههای داخلی اینترنت داروخانهها برای افزایش امنیت و سرعت، و بهروزرسانی قوانین و دستورالعملهای مرتبط چالشهای نسخهنویسی الکترونیکی شوند بهطور نظاممند رفع شوند. اجرای این راهکارها میتواند به تقویت پایدار سیستم نسخهنویسی الکترونیکی و بهرهوری بیشتر آن شود.
اعلانها
ملاحظات اخلاقی: این مقاله برگرفته از پایاننامه دانشجویی مقطع ارشد دانشگاه آزاد اسلامی واحد مرودشت با کد اخلاق به شماره IR.IAU.M.REC.1403.509 است. فرم رضایت آگاهانه توسط مصاحبهشوندگان تکمیل شده و هویت آنان محرمانه باقی مانده است.
حمایت مالی: پژوهش حاضر بهصورت پایاننامه دانشجویی در دانشگاه آزاد اسلامی واحد مرودشت و با حمایت دانشگاه آزاد اسلامی واحد مرودشت انجام شده است. حامی مالی نقشی در گردآوری و تحلیل داده و نگارش مقاله نداشته است.
تضاد منافع : وجود ندارد.
مشارکت نویسندگان: منصور ظهیری: سرپرستی مطالعه؛ هادی میرزایی: مفهومسازی، طراحی مطالعه، روششناسی، گردآوری دادهها، تحلیل دادهها، نرمافزار، مدیریت داده، نگارش-پیشنویس مقاله، تایید نهایی؛ نسرین مرادی: طراحی مطالعه، روششناسی، مدیریت داده، نگارش-پیشنویس مقاله، تائید نهایی.
رضایت برای انتشار: مورد ندارد.
دسترسی به دادهها: داده ها و کدهای استفاده شده در این مطالعه از طریق نویسنده مسئول در دسترس است.
استفاده از هوش مصنوعی : در این مقاله از هوش مصنوعی استفاده نشده است.
تشکر و قدردانی: این مقاله برگرفته از پایاننامه دانشجویی مقطع کارشناسی ارشد دانشگاه آزاد اسلامی واحد مرودشت با عنوان "بررسی موانع نسخهنویسی الکترونیکی در داروخانههای شهر بندرعباس 1403" با کد اخلاق به شماره IR.IAU.M.REC.1403.509 است.
نوع مقاله: پژوهشي |
موضوع مقاله:
مدیریت اطلاعات سلامت
دریافت: 1404/7/5 | پذیرش: 1404/11/28 | انتشار: 1404/12/15
دریافت: 1404/7/5 | پذیرش: 1404/11/28 | انتشار: 1404/12/15
ارسال پیام به نویسنده مسئول
| بازنشر اطلاعات | |
 |
این مقاله تحت شرایط Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License قابل بازنشر است. |
