جلد 28، شماره 3 - ( 9-1404 )
جلد 28 شماره 3 صفحات 87-60 |
برگشت به فهرست نسخه ها
Download citation:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
Alizadeh N, Gerivani H, Bazrafshan A, Sajadi H S. Barriers to accessing services for people with disabilities in Iran: insights from a scoping review and stakeholder dialogue. jha 2025; 28 (3) :60-87
URL: http://jha.iums.ac.ir/article-1-4687-fa.html
URL: http://jha.iums.ac.ir/article-1-4687-fa.html
علیزاده ندا، گریوانی حسین، بذرفشان اعظم، سجادی حانیه سادات. موانع دسترسی افراد دارای معلولیت به خدمات در ایران: مرور دامنه ای و گفتمان ذینقشان. فصلنامه مدیریت سلامت. 1404; 28 (3) :60-87
ندا علیزاده1 
، حسین گریوانی2 ، اعظم بذرفشان3 ، حانیه سادات سجادی4
، حسین گریوانی2 ، اعظم بذرفشان3 ، حانیه سادات سجادی4
1- مرکز تحقیق و توسعه سیاستهای دانشگاه، دانشگاه علوم پزشکی تهران، تهران، ایران .
2- گروه علوم مدیریت، سیاستگذاری و اقتصاد سلامت، دانشکده بهداشت، دانشگاه علومپزشکی تهران، تهران، ایران.
3- مرکز تحقیقات مراقبت اچآیوی و عفونتهای آمیزشی، مرکز همکار سازمان جهانی بهداشت، پژوهشکده آیندهپژوهی در سلامت، دانشگاه علوم پزشکی کرمان، کرمان، ایران.
4- مرکز تحقیقات بهرهبرداری از دانش سلامت، مرکز تحقیق و توسعه سیاستهای دانشگاه، دانشگاه علوم پزشکی تهران، تهران، ایران، ،hsajjadi@tums.ac.ir
2- گروه علوم مدیریت، سیاستگذاری و اقتصاد سلامت، دانشکده بهداشت، دانشگاه علومپزشکی تهران، تهران، ایران.
3- مرکز تحقیقات مراقبت اچآیوی و عفونتهای آمیزشی، مرکز همکار سازمان جهانی بهداشت، پژوهشکده آیندهپژوهی در سلامت، دانشگاه علوم پزشکی کرمان، کرمان، ایران.
4- مرکز تحقیقات بهرهبرداری از دانش سلامت، مرکز تحقیق و توسعه سیاستهای دانشگاه، دانشگاه علوم پزشکی تهران، تهران، ایران، ،
متن کامل [PDF 1397 kb]
(65 دریافت)
| چکیده (HTML) (104 مشاهده)
جدول 1. ویژگیهای مطالعههای وارد شده به مرور
.PNG)
.PNG)
جدول 2. موانع دسترسی افراد دارای معلولیت به خدمات در ایران و راهکارهای شناساییشده (یافتههای مرور و گفتمان ذینقشان)
.PNG)
.PNG)
.PNG)
.PNG)
.PNG)
.PNG)
متن کامل: (18 مشاهده)
مقدمه
با افزایش شمار افراد دارای معلولیت و نیازهای روزافزون این گروه، اولویتبخشی به دسترسی آنان به خدمات بیش از پیش مورد توجه سیاستگذاران و ارائهدهندگان خدمات قرار گرفته است. مطابق برآورد سازمان جهانی سلامت(World Health Organization) حدود ۱6 درصد جمعیت جهان با نوعی از معلولیت شدید زندگی میکنند [1] که این تعداد با توجه به عواملی مانند پیر شدن جمعیت، افزایش بیماریهای غیرواگیردار، بحرانها، جنگها و نیز بیماریهای ناشی از حوادث ترافیکی روند رو به رشدی دارد[2]. آمارها نشان میدهد 80 درصد از افراد دارای معلولیت جهان در کشورهای با درآمد پایین و متوسط زندگی میکنند[1]؛ کشورهایی که معمولا در آنها منابع کافی و لازم برای ارائه خدمات به افراد دارای معلولیت وجود ندارد [3-5].
معلولیت نوعی ناتوانی و دربردارنده همه اختلالات جسمی و ذهنی، محدودیتهای عملکردی و توان محدود برای مشارکت در فعالیتهای فردی و اجتماعی میباشد [5، 6]. افراد دارای معلولیت جزو گروههای آسیبپذیر جامعه قرار میگیرند. شواهد نشان میدهد این گروه نسبت به افراد عادی به میزان کمتری از امکانات سلامتی، اقتصادی، آموزشی، شغلی و اجتماعی بهرهمند میشوند[6]. این در حالی است که افراد دارای معلولیت همانند شهروندان عادی جامعه دارای حقوق شهروندی میباشند و با توجه به دارا بودن پارهای محدودیتهای خاص نسبت به دیگران، توجه بیشتر به آنها در راستای بهرهمندی از حقوق خود ضروری است.
قوانین و تدبیرهای گوناگونی با پشتوانه اجرایی قوی در بسیاری از کشورها بهمنظور احیای حقوق افراد دارای معلولیت اتخاذ شده است. مناسبسازی حملونقل عمومی از طریق تجهیز مکانهای شهری به اتوبوسهای بدون پله و ایستگاههای مجهز به سطح شیبدار در بیشتر کشورهای اروپایی و برخی از کشورهای آمریکایی و آسیایی [2،4]، تغییر نگرش جامعه از طریق آموزش، تصویب و پیادهسازی قوانین و الگوهای حمایتی گوناگون در زمینه پزشکی و اجتماعی در چین [7]، فعالیت سازمانهای حمایتی، پرداخت یارانه و ارائه خدمات سلامت و اجتماعی اختصاصی به افراد دارای معلولیت در سوئد[8]، مناسبسازی حملونقل عمومی، الزام بهکارگیری افراد دارای معلولیت در شش درصد از نیروی کار دولت و شرکتها، راهاندازی کارگاههای خانگی برای افراد دارای معلولیت و توجه ویژه به حقوق این افراد در فرانسه [9] نمونههایی از این اقدامها هستند. شواهد نشان میدهد با وجود تدابیر پیشگفت و تلاشهای انجام شده همچنان موانعی مانند عدم برخورداری از حمایتهای دولت، قوانین ناکافی، نگرشهای اجتماعی منفی، کمبود منابع مالی و کمبود دادهها برای دسترسی افراد دارای معلولیت به خدمات موردنیاز وجود دارد [10-13].
براساس برآوردهای موجود، بیش از 11میلیون نفر فرد دارای معلولیت در ایران زندگی میکنند. در دهههای گذشته فعالیتهای مثبتی از سوی قانونگذاران و دولتمردان در راستای احیای حقوق این افراد انجام شده است. تصویب قانونهای جامع حمایت از حقوق معلولان در سال 1383، کنوانسیون حقوق افراد معلول در سال 1387 و به دنبال آن قانون حمایت از حقوق معلولان در سال 1396 نمونههایی از این تلاشها در سطح سیاستگذاری است. همچنین، اجرای اقداماتی مانند آموزش عالی رایگان، اعطاء کارت ناتوانی برای دریافت خدمات شهری با هزینه پایینتر و استفاده از سهمیه سه درصد استخدام در دستگاههای دولتی، تدابیری است که برای حمایت از حقوق این افراد در سطح اجرایی انجام شده است. ارائه کمی و کیفی خدمات به افراد نیازمند در اسناد بالادستی ایران همواره تأکید شده است ولی در عمل شواهد نشان میدهد به نیازهای افراد دارای معلولیت بهخوبی پاسخ داده نشده است [12]. نبود تسهیلات کافی برای اشتغال افراد دارای معلولیت [11]، فقدان سازوکارهای سازمانی و قانونی[10]، پوششهای بیمهای ناکافی و عدم پرداخت مناسب حق بیمه [11-13]، هزینههای بالای خدمات سلامت و سهم بالای پرداخت از جیب خانوارها برای دریافت خدمات سلامت [7، 13-16]، دسترسی فیزیکی نامناسب به انواع خدمات در برخی استانها [8، 17]، نبود دسترسی مناسب به سامانه حملونقل عمومی [18]، همچنین دسترسی پایین به خدمات الکترونیکی و کتابخانهای دانشگاهها [8] موانعی در دسترسی افراد دارای معلولیت به خدمات موردنیازشان میباشد.
با توجه به اهمیت رعایت حقوق افراد دارای معلولیت و ضرورت تضمین بهرهمندی برابر آنان از تمام حقوق بشر و آزادیهای اساسی، همراه با مشارکت و شمولیت کامل و مؤثر در تمام جنبههای جامعه [18]، برنامهریزی دقیق و فراگیر برای تحقق این اهداف امری ضروری است. این برنامهریزی مستلزم شناسایی چالشهای مهم در هر بافتار و ارائه راهکارهایی مناسب برای رفع آنها میباشد. از آنجا که مطالعههای اولیه برای تحلیل وضعیت دسترسی افراد دارای معلولیت به خدمات موردنیاز در ایران انجام شده است، این مطالعه با هدف ترکیب شواهد موجود و دستهبندی موانع دسترسی افراد دارای معلولیت به خدمات و راهکارهای پیشنهادی در ایران انجام شد. انتظار میرود یافتههای این مطالعه بتواند تصویر روشنتر و مستدلتری از چالشهای موجود ارائه نماید و سیاستگذاران را برای یافتن راهحلهای موثر و کاربردی یاری رساند.
روش ها
در این مطالعه، شواهد با انجام مرور دامنهای و برگزاری جلسه گفتمان ذینقشانStakeholder Dialogue))ترکیب شد. جزییات بیشتر در ادامه آورده شده است.
مرحله اول) مرور دامنهای
با توجه به دسترس بودن مطالعههای اولیه در مورد موانع دسترسی افراد دارای معلولیت به خدمات موردنیاز، مطالعه حاضر به روش مروری دامنهای در سال 1403 انجام شد. در این مرور دامنهای، با استفاده از چارچوب آرکسی و اومالی(Arksey & O’Malley) ، مطالعات موجود در زمینه موانع دسترسی افراد دارای معلولیت به خدمات موردنیاز در ایران شناسایی و بررسی شد. شش مرحله این رویکرد عبارت از: تعیین سوالات تحقیق، شناسایی مطالعات مرتبط، انتخاب مطالعات مرتبط، ثبت و طبقهبندی نتایج کلیدی، تلفیق، خلاصهسازی و گزارش یافتهها است[19].
پرسشهای مرور: هدف مرور، دستیابی به مطالعههایی بود که موانع دسترسی افراد دارای معلولیت به خدمات و راهکارهای پیشنهادی برای رفع موانع را در ایران بررسی کرده بودند.
راهبرد جستجو: جستجو پنج پایگاه خارجی (شامل PubMed، Scopus، Web of Sciences، Embase، Psyinfo ) و دو پایگاه داخلی (شامل SID و Magiran) انجام گرفت. کلیدواژههای فارسی و انگلیسی برای جستجوی مطالعات عبارت بودند از: استفاده از امکانات و خدمات، افراد دارای معلولیت، توانبخشی، رفاه اجتماعی، ایران و معادل انگلیسی آنها شامل facilities and Services Utilization، Persons With Disabilities، Rehabilitation، Social Welfare، Iran
راهبرد جستجو با استفاده از کلیدواژهها و با توجه به هر پایگاه اطلاعاتی اصلاح شد. برای پیدا کردن متون خاکستری جستجو در گوگل انجام شد. علاوهبراین، از طریق بازبینی فهرست منابع مقالات مرتبط و بررسی وبگاههای سازمانی وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی، سازمان بهزیستی کشور، وزارت آموزش و پرورش، شهرداری، جمعیت هلال احمر ایران مستندانی شناسایی شد. جستجو توسط یک نفر انجام شد. برای سهولت در مدیریت منابع از نرمافزار اندنت ویرایش 2022 استفاده شد (پیوست).
معیارهای ورود و خروج: معیار ورود مطالعات عبارت بود از 1) مطالعات اصیل و مروری چاپ شده 2) به زبانهای انگلیسی و فارسی که 3) موانع دسترسی افراد دارای معلولیت به یکی از انواع خدمات و حقوق خود در ایران را بررسی کرده بودند و 4) اصل مقاله در دسترس بود. معیارهای خروج از مطالعه شامل مطالعات منتشرشده بهصورت خلاصه مقاله در همایش، دیدگاه، نامه به سردبیر یا سرمقاله و عدم دسترسی به متن کامل مقاله بود.
گزینش و استخراج دادهها: گزینش مطالعهها در دو مرحله (عنوان/چکیده و اصل مطالعه) با توجه به معیارهای ورود و خروج توسط یک نفر انجام گرفت (نمودار 1). در صورت بروز ابهام یا ناتوانی در شناسایی و انتخاب مطالعات، پژوهشگر دوم برای بررسی و تصمیمگیری مشارکت کرد. بعد از پایان یافتن مرحله گزینش، دادهها توسط یک نفر با استفاده از فرم طراحی شده در برنامه اکسل استخراج شد. در فرم استخراج دادهها، دادههای مربوط به مشخصات مطالعه (شامل عنوان، زبان، نویسنده اول، سال انتشار، هدف مطالعه، محیط، گروه معلولیت، گروه سنی، روش مطالعه، ابزار جمعآوری داده، مشارکتکنندگان، نوع خدمات، ارائهدهنده خدمات) و یافتههای اصلی (شامل عوامل تسهیلکننده، موانع و راهکارها) جمعآوری شد. در این مرور، ارزیابی کیفیت مطالعهها انجام نشد.
روش ترکیب: ترکیب دادهها بهصورت داستانوار توسط دو نفر انجام شد.
مرحله دوم) جلسه گفتمان ذینقشان
برای تکمیل و غنابخشی یافتههای حاصل از مرور، یک جلسه گفتمان ذینقشان برگزار شد. این جلسه با هدف شناسایی دیدگاهها، تجربیات عملی و چالشهای اجرایی مرتبط با موضوع مطالعه طراحی و بهعنوان روش مکمل کیفی برای اعتباربخشی و بومیسازی نتایج بهکار گرفته شد [20]. شرکتکنندگان بر اساس رویکرد نمونهگیری هدفمند انتخاب شدند تا حداکثر تنوع در تجربه، تخصص و دیدگاهها حاصل شود. ذینقشان از میان سیاستگذاران، مدیران اجرایی، ارائهدهندگان خدمات، پژوهشگران و انجمنهای فعال در حوزه معلولیت و خدمات توانبخشی انتخاب شدند. معیار ورود افراد داشتن نقش تصمیمگیری یا ارائه خدمات مستقیم به افراد دارای معلولیت، یا برخورداری از تجربه در ارائه خدمات سلامت، توانبخشی، آموزش یا حمایت اجتماعی به افراد دارای معلولیت بود.
پیش از برگزاری جلسه، دعوتنامه رسمی برای افراد منتخب ارسال شد. جلسه با حضور 14 نفر بهصورت حضوری و مجازی و به مدت حدود دو ساعت در فرهنگستان علوم پزشکی کشور برگزار شد. در ابتدای جلسه، نتایج کلیدی مرور توسط تیم پژوهش ارائه شد. سپس با استفاده از راهنمای نیمهساختاریافته بحث گروهی هدایت شد تا دیدگاههای مختلف درباره قابلیت اجرا، پذیرش اجتماعی، اولویتها و موانع احتمالی شناسایی شود. یک تسهیلگر بیطرف جلسه را مدیریت کرد. همه مباحث جلسه، با کسب رضایت آگاهانه از شرکتکنندگان، بهصورت صوتی ضبط و سپس بهصورت کامل رونوشت شد. علاوهبراین، یادداشتهای پژوهشگران در حین جلسه بهعنوان دادههای تکمیلی مورد استفاده قرار گرفت. دادههای بهدستآمده از جلسه، با رویکرد تحلیل محتوای قیاسی-استقرایی تحلیل شدند. در ابتدا، چارچوب تحلیلی اولیه بر اساس یافتههای مرور طراحی شد (رویکرد قیاسی). سپس کدگذاری باز برای شناسایی مفاهیم و مضامین جدید (رویکرد استقرایی) انجام گرفت. برای افزایش دقت و اعتبار تحلیل، دو پژوهشگر بهصورت مستقل کدگذاری را انجام دادند و در موارد اختلاف، توافق از طریق بحث حاصل شد. برای ارتقای اعتبار و انتقالپذیری، یافتههای اولیه تحلیل، در قالب خلاصهای برای شرکتکنندگان ارسال شد تا نظر و بازخورد ایشان دریافت شود (پیوست).
یافته ها
انتخاب منابع: جستجوی منابع منجر به شناسایی 7985 مطالعه از جستجو در پایگاهها، پنج مطالعه از بررسی فهرست منابع و 16 مستند از جستجو در وبگاههای سازمانی شد که پس از حذف 2605 مورد تکراری، تعداد 5401 مطالعه وارد مرحله اول گزینش و غربالگری شدند. در مرحله غربالگری براساس عنوان/چکیده 5016 مطالعه حذف شد و اصل مطالعههای باقیمانده (385) بازیابی شد. 15 مطالعه به دلیل عدم دسترسی به اصل مقاله حذف شدند و 370 مطالعه جهت غربالگری اصل مقاله انتخاب شدند. در پایان این مرحله پس از حذف 288 مقالات نامرتبط بر اساس متن، 82 مطالعه نهایی جهت استخراج داده وارد مرور شد (نمودار 1).
.PNG)
با افزایش شمار افراد دارای معلولیت و نیازهای روزافزون این گروه، اولویتبخشی به دسترسی آنان به خدمات بیش از پیش مورد توجه سیاستگذاران و ارائهدهندگان خدمات قرار گرفته است. مطابق برآورد سازمان جهانی سلامت(World Health Organization) حدود ۱6 درصد جمعیت جهان با نوعی از معلولیت شدید زندگی میکنند [1] که این تعداد با توجه به عواملی مانند پیر شدن جمعیت، افزایش بیماریهای غیرواگیردار، بحرانها، جنگها و نیز بیماریهای ناشی از حوادث ترافیکی روند رو به رشدی دارد[2]. آمارها نشان میدهد 80 درصد از افراد دارای معلولیت جهان در کشورهای با درآمد پایین و متوسط زندگی میکنند[1]؛ کشورهایی که معمولا در آنها منابع کافی و لازم برای ارائه خدمات به افراد دارای معلولیت وجود ندارد [3-5].
معلولیت نوعی ناتوانی و دربردارنده همه اختلالات جسمی و ذهنی، محدودیتهای عملکردی و توان محدود برای مشارکت در فعالیتهای فردی و اجتماعی میباشد [5، 6]. افراد دارای معلولیت جزو گروههای آسیبپذیر جامعه قرار میگیرند. شواهد نشان میدهد این گروه نسبت به افراد عادی به میزان کمتری از امکانات سلامتی، اقتصادی، آموزشی، شغلی و اجتماعی بهرهمند میشوند[6]. این در حالی است که افراد دارای معلولیت همانند شهروندان عادی جامعه دارای حقوق شهروندی میباشند و با توجه به دارا بودن پارهای محدودیتهای خاص نسبت به دیگران، توجه بیشتر به آنها در راستای بهرهمندی از حقوق خود ضروری است.
قوانین و تدبیرهای گوناگونی با پشتوانه اجرایی قوی در بسیاری از کشورها بهمنظور احیای حقوق افراد دارای معلولیت اتخاذ شده است. مناسبسازی حملونقل عمومی از طریق تجهیز مکانهای شهری به اتوبوسهای بدون پله و ایستگاههای مجهز به سطح شیبدار در بیشتر کشورهای اروپایی و برخی از کشورهای آمریکایی و آسیایی [2،4]، تغییر نگرش جامعه از طریق آموزش، تصویب و پیادهسازی قوانین و الگوهای حمایتی گوناگون در زمینه پزشکی و اجتماعی در چین [7]، فعالیت سازمانهای حمایتی، پرداخت یارانه و ارائه خدمات سلامت و اجتماعی اختصاصی به افراد دارای معلولیت در سوئد[8]، مناسبسازی حملونقل عمومی، الزام بهکارگیری افراد دارای معلولیت در شش درصد از نیروی کار دولت و شرکتها، راهاندازی کارگاههای خانگی برای افراد دارای معلولیت و توجه ویژه به حقوق این افراد در فرانسه [9] نمونههایی از این اقدامها هستند. شواهد نشان میدهد با وجود تدابیر پیشگفت و تلاشهای انجام شده همچنان موانعی مانند عدم برخورداری از حمایتهای دولت، قوانین ناکافی، نگرشهای اجتماعی منفی، کمبود منابع مالی و کمبود دادهها برای دسترسی افراد دارای معلولیت به خدمات موردنیاز وجود دارد [10-13].
براساس برآوردهای موجود، بیش از 11میلیون نفر فرد دارای معلولیت در ایران زندگی میکنند. در دهههای گذشته فعالیتهای مثبتی از سوی قانونگذاران و دولتمردان در راستای احیای حقوق این افراد انجام شده است. تصویب قانونهای جامع حمایت از حقوق معلولان در سال 1383، کنوانسیون حقوق افراد معلول در سال 1387 و به دنبال آن قانون حمایت از حقوق معلولان در سال 1396 نمونههایی از این تلاشها در سطح سیاستگذاری است. همچنین، اجرای اقداماتی مانند آموزش عالی رایگان، اعطاء کارت ناتوانی برای دریافت خدمات شهری با هزینه پایینتر و استفاده از سهمیه سه درصد استخدام در دستگاههای دولتی، تدابیری است که برای حمایت از حقوق این افراد در سطح اجرایی انجام شده است. ارائه کمی و کیفی خدمات به افراد نیازمند در اسناد بالادستی ایران همواره تأکید شده است ولی در عمل شواهد نشان میدهد به نیازهای افراد دارای معلولیت بهخوبی پاسخ داده نشده است [12]. نبود تسهیلات کافی برای اشتغال افراد دارای معلولیت [11]، فقدان سازوکارهای سازمانی و قانونی[10]، پوششهای بیمهای ناکافی و عدم پرداخت مناسب حق بیمه [11-13]، هزینههای بالای خدمات سلامت و سهم بالای پرداخت از جیب خانوارها برای دریافت خدمات سلامت [7، 13-16]، دسترسی فیزیکی نامناسب به انواع خدمات در برخی استانها [8، 17]، نبود دسترسی مناسب به سامانه حملونقل عمومی [18]، همچنین دسترسی پایین به خدمات الکترونیکی و کتابخانهای دانشگاهها [8] موانعی در دسترسی افراد دارای معلولیت به خدمات موردنیازشان میباشد.
با توجه به اهمیت رعایت حقوق افراد دارای معلولیت و ضرورت تضمین بهرهمندی برابر آنان از تمام حقوق بشر و آزادیهای اساسی، همراه با مشارکت و شمولیت کامل و مؤثر در تمام جنبههای جامعه [18]، برنامهریزی دقیق و فراگیر برای تحقق این اهداف امری ضروری است. این برنامهریزی مستلزم شناسایی چالشهای مهم در هر بافتار و ارائه راهکارهایی مناسب برای رفع آنها میباشد. از آنجا که مطالعههای اولیه برای تحلیل وضعیت دسترسی افراد دارای معلولیت به خدمات موردنیاز در ایران انجام شده است، این مطالعه با هدف ترکیب شواهد موجود و دستهبندی موانع دسترسی افراد دارای معلولیت به خدمات و راهکارهای پیشنهادی در ایران انجام شد. انتظار میرود یافتههای این مطالعه بتواند تصویر روشنتر و مستدلتری از چالشهای موجود ارائه نماید و سیاستگذاران را برای یافتن راهحلهای موثر و کاربردی یاری رساند.
روش ها
در این مطالعه، شواهد با انجام مرور دامنهای و برگزاری جلسه گفتمان ذینقشانStakeholder Dialogue))ترکیب شد. جزییات بیشتر در ادامه آورده شده است.
مرحله اول) مرور دامنهای
با توجه به دسترس بودن مطالعههای اولیه در مورد موانع دسترسی افراد دارای معلولیت به خدمات موردنیاز، مطالعه حاضر به روش مروری دامنهای در سال 1403 انجام شد. در این مرور دامنهای، با استفاده از چارچوب آرکسی و اومالی(Arksey & O’Malley) ، مطالعات موجود در زمینه موانع دسترسی افراد دارای معلولیت به خدمات موردنیاز در ایران شناسایی و بررسی شد. شش مرحله این رویکرد عبارت از: تعیین سوالات تحقیق، شناسایی مطالعات مرتبط، انتخاب مطالعات مرتبط، ثبت و طبقهبندی نتایج کلیدی، تلفیق، خلاصهسازی و گزارش یافتهها است[19].
پرسشهای مرور: هدف مرور، دستیابی به مطالعههایی بود که موانع دسترسی افراد دارای معلولیت به خدمات و راهکارهای پیشنهادی برای رفع موانع را در ایران بررسی کرده بودند.
راهبرد جستجو: جستجو پنج پایگاه خارجی (شامل PubMed، Scopus، Web of Sciences، Embase، Psyinfo ) و دو پایگاه داخلی (شامل SID و Magiran) انجام گرفت. کلیدواژههای فارسی و انگلیسی برای جستجوی مطالعات عبارت بودند از: استفاده از امکانات و خدمات، افراد دارای معلولیت، توانبخشی، رفاه اجتماعی، ایران و معادل انگلیسی آنها شامل facilities and Services Utilization، Persons With Disabilities، Rehabilitation، Social Welfare، Iran
راهبرد جستجو با استفاده از کلیدواژهها و با توجه به هر پایگاه اطلاعاتی اصلاح شد. برای پیدا کردن متون خاکستری جستجو در گوگل انجام شد. علاوهبراین، از طریق بازبینی فهرست منابع مقالات مرتبط و بررسی وبگاههای سازمانی وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی، سازمان بهزیستی کشور، وزارت آموزش و پرورش، شهرداری، جمعیت هلال احمر ایران مستندانی شناسایی شد. جستجو توسط یک نفر انجام شد. برای سهولت در مدیریت منابع از نرمافزار اندنت ویرایش 2022 استفاده شد (پیوست).
معیارهای ورود و خروج: معیار ورود مطالعات عبارت بود از 1) مطالعات اصیل و مروری چاپ شده 2) به زبانهای انگلیسی و فارسی که 3) موانع دسترسی افراد دارای معلولیت به یکی از انواع خدمات و حقوق خود در ایران را بررسی کرده بودند و 4) اصل مقاله در دسترس بود. معیارهای خروج از مطالعه شامل مطالعات منتشرشده بهصورت خلاصه مقاله در همایش، دیدگاه، نامه به سردبیر یا سرمقاله و عدم دسترسی به متن کامل مقاله بود.
گزینش و استخراج دادهها: گزینش مطالعهها در دو مرحله (عنوان/چکیده و اصل مطالعه) با توجه به معیارهای ورود و خروج توسط یک نفر انجام گرفت (نمودار 1). در صورت بروز ابهام یا ناتوانی در شناسایی و انتخاب مطالعات، پژوهشگر دوم برای بررسی و تصمیمگیری مشارکت کرد. بعد از پایان یافتن مرحله گزینش، دادهها توسط یک نفر با استفاده از فرم طراحی شده در برنامه اکسل استخراج شد. در فرم استخراج دادهها، دادههای مربوط به مشخصات مطالعه (شامل عنوان، زبان، نویسنده اول، سال انتشار، هدف مطالعه، محیط، گروه معلولیت، گروه سنی، روش مطالعه، ابزار جمعآوری داده، مشارکتکنندگان، نوع خدمات، ارائهدهنده خدمات) و یافتههای اصلی (شامل عوامل تسهیلکننده، موانع و راهکارها) جمعآوری شد. در این مرور، ارزیابی کیفیت مطالعهها انجام نشد.
روش ترکیب: ترکیب دادهها بهصورت داستانوار توسط دو نفر انجام شد.
مرحله دوم) جلسه گفتمان ذینقشان
برای تکمیل و غنابخشی یافتههای حاصل از مرور، یک جلسه گفتمان ذینقشان برگزار شد. این جلسه با هدف شناسایی دیدگاهها، تجربیات عملی و چالشهای اجرایی مرتبط با موضوع مطالعه طراحی و بهعنوان روش مکمل کیفی برای اعتباربخشی و بومیسازی نتایج بهکار گرفته شد [20]. شرکتکنندگان بر اساس رویکرد نمونهگیری هدفمند انتخاب شدند تا حداکثر تنوع در تجربه، تخصص و دیدگاهها حاصل شود. ذینقشان از میان سیاستگذاران، مدیران اجرایی، ارائهدهندگان خدمات، پژوهشگران و انجمنهای فعال در حوزه معلولیت و خدمات توانبخشی انتخاب شدند. معیار ورود افراد داشتن نقش تصمیمگیری یا ارائه خدمات مستقیم به افراد دارای معلولیت، یا برخورداری از تجربه در ارائه خدمات سلامت، توانبخشی، آموزش یا حمایت اجتماعی به افراد دارای معلولیت بود.
پیش از برگزاری جلسه، دعوتنامه رسمی برای افراد منتخب ارسال شد. جلسه با حضور 14 نفر بهصورت حضوری و مجازی و به مدت حدود دو ساعت در فرهنگستان علوم پزشکی کشور برگزار شد. در ابتدای جلسه، نتایج کلیدی مرور توسط تیم پژوهش ارائه شد. سپس با استفاده از راهنمای نیمهساختاریافته بحث گروهی هدایت شد تا دیدگاههای مختلف درباره قابلیت اجرا، پذیرش اجتماعی، اولویتها و موانع احتمالی شناسایی شود. یک تسهیلگر بیطرف جلسه را مدیریت کرد. همه مباحث جلسه، با کسب رضایت آگاهانه از شرکتکنندگان، بهصورت صوتی ضبط و سپس بهصورت کامل رونوشت شد. علاوهبراین، یادداشتهای پژوهشگران در حین جلسه بهعنوان دادههای تکمیلی مورد استفاده قرار گرفت. دادههای بهدستآمده از جلسه، با رویکرد تحلیل محتوای قیاسی-استقرایی تحلیل شدند. در ابتدا، چارچوب تحلیلی اولیه بر اساس یافتههای مرور طراحی شد (رویکرد قیاسی). سپس کدگذاری باز برای شناسایی مفاهیم و مضامین جدید (رویکرد استقرایی) انجام گرفت. برای افزایش دقت و اعتبار تحلیل، دو پژوهشگر بهصورت مستقل کدگذاری را انجام دادند و در موارد اختلاف، توافق از طریق بحث حاصل شد. برای ارتقای اعتبار و انتقالپذیری، یافتههای اولیه تحلیل، در قالب خلاصهای برای شرکتکنندگان ارسال شد تا نظر و بازخورد ایشان دریافت شود (پیوست).
یافته ها
انتخاب منابع: جستجوی منابع منجر به شناسایی 7985 مطالعه از جستجو در پایگاهها، پنج مطالعه از بررسی فهرست منابع و 16 مستند از جستجو در وبگاههای سازمانی شد که پس از حذف 2605 مورد تکراری، تعداد 5401 مطالعه وارد مرحله اول گزینش و غربالگری شدند. در مرحله غربالگری براساس عنوان/چکیده 5016 مطالعه حذف شد و اصل مطالعههای باقیمانده (385) بازیابی شد. 15 مطالعه به دلیل عدم دسترسی به اصل مقاله حذف شدند و 370 مطالعه جهت غربالگری اصل مقاله انتخاب شدند. در پایان این مرحله پس از حذف 288 مقالات نامرتبط بر اساس متن، 82 مطالعه نهایی جهت استخراج داده وارد مرور شد (نمودار 1).
ویژگیهای مطالعههای وارده به مرور: از مجموع 82 مطالعه وارده به مرور، 71 مقاله به زبان انگلیسی و مابقی به زبان فارسی منتشر شده بود. حدود 53 درصد مطالعات (44 مطالعه) بعد از سال 2021 منتشر شده بود. 81 درصد مطالعات با هدف شناسایی موانع و ارائه راهکارها (67 مطالعه) و 41 درصد آن در شهر تهران (34 مطالعه) انجام شده بود. سطح مطالعه در 23 مطالعه ملی و 25 مطالعه استانی بود. حدود 50 درصد مطالعات (49 مطالعه) از رویکرد کیفی، 34 درصد (28 مطالعه) از رویکرد کمی و شش درصد از آنها (پنج مطالعه) از رویکرد ترکیبی برای رسیدن به اهداف مطالعه استفاده کرده بودند (جدول 1). از نظر نوع خدمات دریافت شده توسط افراد دارای معلولیت، 78 درصد از پژوهشها (64 مطالعه) وضعیت دسترسی به خدمات سلامت را مطالعه کرده بودند (نمودار 2).
جدول 1. ویژگیهای مطالعههای وارد شده به مرور
موانع و راهکارهای دسترسی افراد دارای معلولیت به خدمات: یافتههای مرور و جلسه ذینقشان منجر به شناسایی 21 مانع در دسترسی افراد دارای معلولیت به خدمات و 19 راهکار پیشنهادی شد که در هفت طبقه شامل موانع فردی، اجتماعیفرهنگی، اطلاعاتیارتباطی، اقتصادی، مدیریتیسازمانی، فیزیکی محیطی و سیاستیقانونی طبقهبندی شدند (جدول 2).
بحث
مطالعه حاضر با هدف شناسایی موانع دسترسی افراد دارای معلولیت به خدمات در ایران و ارائه راهکارهای بهبود، از طریق مرور منابع و گفتوگوی ذینقشان انجام شد. یافتهها نشان داد که افراد دارای معلولیت با موانع متعددی در هفت بُعد اصلی مواجهاند: فردی، اجتماعیفرهنگی، اطلاعاتیارتباطی، اقتصادی، فیزیکیمحیطی، مدیریتیسازمانی و سیاستیقانونی. در بسیاری از مطالعات نیز برای هر یک از این موانع راهکارهایی پیشنهاد شده است.
یافتههای مرور و تاکید ذینقشان بر این بود که موانع مدیریتیسازمانی پرتکرارترین چالش هستند. این چالشها به نبود پاسخگویی مناسب، کمبود نیروی متخصص، ناکافی بودن مراکز ارائه خدمات، و سازماندهی نامناسب چیدمان ارائه خدمات اشاره دارد. این ضعفها، کارآمدی نظام خدماترسانی را کاهش میدهد و دسترسی افراد دارای معلولیت به خدمات را با مشکل مواجه میسازد [19، 131]. رفع این چالشها از طریق بهبود ساختارهای مدیریتی، افزایش کارایی سازمانها و ارتقای آگاهی مدیران و سیاستگذاران نسبت به اهمیت دسترسپذیری، میتواند نقش مؤثری در تحقق عدالت اجتماعی و تسهیل مشارکت فعال افراد دارای معلولیت در جامعه ایفا کند [44، 132].
دسته دیگری از موانع که در مطالعهها بیشتراز سایر عوامل گزارش شدهاند، شامل چالشهای اقتصادی است؛ این چالشها از مهمترین موانع دسترسی افراد دارای معلولیت به خدمات اساسی و ارتقای کیفیت زندگی آنان بهشمار میآیند. کمبود منابع مالی، هزینههای بالای درمان و توانبخشی، و نبود حمایتهای مالی مؤثر، فشار اقتصادی زیادی به این افراد و خانوادههایشان وارد میکند [120]. همچنین، نبود فرصتهای شغلی مناسب و تبعیض در بازار کار، مانع از استقلال مالی افراد دارای معلولیت میشود [27، 29، 133]. با توجه به شواهد موجود که ارتباط قوی بین فقر و ناتوانی را نشان داده است [31]، اتخاذ راهکارهایی مانند تقویت نظامهای حمایتی و بیمهای، فراهمسازی فرصتهای شغلی و تأمین مالی پایدار برای کاهش موانع اقتصادی و ارتقای عدالت اجتماعی در حوزه خدماترسانی به افراد دارای معلولیت پیشنهاد میشود [73].
چالشهای سیاستیقانونی هم دستهی پرتکرار موانعی بود که بهصورت جدی در مسیر بهرهمندی کامل افراد دارای معلولیت از حقوق شهروندی قرار داشت. تعهد و حمایت ناکافی سیاستگذاران، کمبود قوانین حمایتی، عدم اجرای قوانین موجود، و فقدان نهادهای نظارتی کارآمد از چالشهای اساسی این حوزه هستند [134، 135]. برخی سیاستها و قوانین حمایتی وجود دارد ولی ضعف در اجرا و ناهماهنگی بین دستگاهها موجب میشود این اقدامات به نتایج مطلوب نرسند. از این رو، اصلاح و تقویت قوانین، تدوین برنامههای راهبردی، و ایجاد سازوکارهای نظارتی مؤثر از جمله گامهای ضروری برای ارتقای دسترسی عادلانه افراد دارای معلولیت به خدمات در ایران است [73، 77].
بحث
مطالعه حاضر با هدف شناسایی موانع دسترسی افراد دارای معلولیت به خدمات در ایران و ارائه راهکارهای بهبود، از طریق مرور منابع و گفتوگوی ذینقشان انجام شد. یافتهها نشان داد که افراد دارای معلولیت با موانع متعددی در هفت بُعد اصلی مواجهاند: فردی، اجتماعیفرهنگی، اطلاعاتیارتباطی، اقتصادی، فیزیکیمحیطی، مدیریتیسازمانی و سیاستیقانونی. در بسیاری از مطالعات نیز برای هر یک از این موانع راهکارهایی پیشنهاد شده است.
یافتههای مرور و تاکید ذینقشان بر این بود که موانع مدیریتیسازمانی پرتکرارترین چالش هستند. این چالشها به نبود پاسخگویی مناسب، کمبود نیروی متخصص، ناکافی بودن مراکز ارائه خدمات، و سازماندهی نامناسب چیدمان ارائه خدمات اشاره دارد. این ضعفها، کارآمدی نظام خدماترسانی را کاهش میدهد و دسترسی افراد دارای معلولیت به خدمات را با مشکل مواجه میسازد [19، 131]. رفع این چالشها از طریق بهبود ساختارهای مدیریتی، افزایش کارایی سازمانها و ارتقای آگاهی مدیران و سیاستگذاران نسبت به اهمیت دسترسپذیری، میتواند نقش مؤثری در تحقق عدالت اجتماعی و تسهیل مشارکت فعال افراد دارای معلولیت در جامعه ایفا کند [44، 132].
دسته دیگری از موانع که در مطالعهها بیشتراز سایر عوامل گزارش شدهاند، شامل چالشهای اقتصادی است؛ این چالشها از مهمترین موانع دسترسی افراد دارای معلولیت به خدمات اساسی و ارتقای کیفیت زندگی آنان بهشمار میآیند. کمبود منابع مالی، هزینههای بالای درمان و توانبخشی، و نبود حمایتهای مالی مؤثر، فشار اقتصادی زیادی به این افراد و خانوادههایشان وارد میکند [120]. همچنین، نبود فرصتهای شغلی مناسب و تبعیض در بازار کار، مانع از استقلال مالی افراد دارای معلولیت میشود [27، 29، 133]. با توجه به شواهد موجود که ارتباط قوی بین فقر و ناتوانی را نشان داده است [31]، اتخاذ راهکارهایی مانند تقویت نظامهای حمایتی و بیمهای، فراهمسازی فرصتهای شغلی و تأمین مالی پایدار برای کاهش موانع اقتصادی و ارتقای عدالت اجتماعی در حوزه خدماترسانی به افراد دارای معلولیت پیشنهاد میشود [73].
چالشهای سیاستیقانونی هم دستهی پرتکرار موانعی بود که بهصورت جدی در مسیر بهرهمندی کامل افراد دارای معلولیت از حقوق شهروندی قرار داشت. تعهد و حمایت ناکافی سیاستگذاران، کمبود قوانین حمایتی، عدم اجرای قوانین موجود، و فقدان نهادهای نظارتی کارآمد از چالشهای اساسی این حوزه هستند [134، 135]. برخی سیاستها و قوانین حمایتی وجود دارد ولی ضعف در اجرا و ناهماهنگی بین دستگاهها موجب میشود این اقدامات به نتایج مطلوب نرسند. از این رو، اصلاح و تقویت قوانین، تدوین برنامههای راهبردی، و ایجاد سازوکارهای نظارتی مؤثر از جمله گامهای ضروری برای ارتقای دسترسی عادلانه افراد دارای معلولیت به خدمات در ایران است [73، 77].
جدول 2. موانع دسترسی افراد دارای معلولیت به خدمات در ایران و راهکارهای شناساییشده (یافتههای مرور و گفتمان ذینقشان)
جدول2. ادامه
دو گروه موانع فرهنگیاجتماعی و اطلاعاتیارتباطی در رتبههای بعدی تکرار بهعنوان چالش در دسترسی افراد دارای معلولیت به خدمات شناسایی شدند. نگرشهای منفی و فقدان حمایتهای فرهنگیاجتماعی از سوی خانواده، جامعه و ارائهدهندگان خدمات [8]، از یک سو و ضعف زیرساختهای فناوری، دسترسی محدود به اطلاعات، و آگاهی ناکافی افراد دارای معلولیت، خانوادهها و ارائهدهندگان خدمات [136] از سوی دیگر بهرهمندی این افراد از خدمات را با محدودیتهای جدی مواجه میسازد. برای مقابله با این موانع، نیاز به تغییرات ساختاری و فرهنگی احساس میشود؛ تغییراتی که با همکاری سیاستگذاران، رسانهها و جامعه مدنی از طریق فرهنگسازی و آموزشهای همگانی میتواند به ایجاد محیطی فراگیر و پذیرنده برای حمایت از افراد دارای معلولیت بینجامد [19، 137]. بهعلاوه، از آنجایی که فناوریهای نوین ارتباطی میتوانند ابزار مؤثری برای کاهش محدودیتهای جسمی و تقویت توانمندیها باشند، توسعه زیرساختهای فناوری، ارائه اطلاعات بهصورت قابلفهم و اجرای پویشهای آموزشی متناسب با شرایط افراد دارای معلولیت از اهمیت بالایی برخوردار است. چنین اقداماتی مشارکت برابر افراد دارای معلولیت در جامعه را امکانپذیر میسازد و به تحقق عدالت اجتماعی و بهبود کیفیت زندگی آنها کمک میکند [10، 100].
گروه دیگری از موانع که در مطالعهها با فراوانی کمتری گزارش شدهاند، چالشهای فیزیکی محیطی بودند؛ با توجه به اقدامات انجام شده در سالهای اخیر برای بهبود مناسبسازی فضا شهری در کشور[24]، انتظار میرود این اقدامات به ارتقا دسترسی افراد دارای معلولیت منجر شود. با اینحال نامناسب بودن معابر، ساختمانها، فضاهای عمومی و وسایل حملونقل در محیطهای شهری و روستایی، همچنان حرکت و تردد افراد دارای معلولیت را دشوار میکند و استقلال، توانمندی و مشارکت اجتماعی آنان را بهشدت محدود میسازد [29، 95، 138، 139]. مناسبسازی فضاهای فیزیکی و حملونقل عمومی، همراه با تخصیص منابع کافی و نظارت مؤثر، نقشی کلیدی در ارتقای کیفیت زندگی و تحقق حقوق شهروندی افراد دارای معلولیت دارد [29، 100].
گروه دیگری از موانع که در مطالعهها با فراوانی کمتری گزارش شدهاند، چالشهای فیزیکی محیطی بودند؛ با توجه به اقدامات انجام شده در سالهای اخیر برای بهبود مناسبسازی فضا شهری در کشور[24]، انتظار میرود این اقدامات به ارتقا دسترسی افراد دارای معلولیت منجر شود. با اینحال نامناسب بودن معابر، ساختمانها، فضاهای عمومی و وسایل حملونقل در محیطهای شهری و روستایی، همچنان حرکت و تردد افراد دارای معلولیت را دشوار میکند و استقلال، توانمندی و مشارکت اجتماعی آنان را بهشدت محدود میسازد [29، 95، 138، 139]. مناسبسازی فضاهای فیزیکی و حملونقل عمومی، همراه با تخصیص منابع کافی و نظارت مؤثر، نقشی کلیدی در ارتقای کیفیت زندگی و تحقق حقوق شهروندی افراد دارای معلولیت دارد [29، 100].
موانع فردی نیز در مطالعههای محدودی بهعنوان چالش برای دسترسی افراد دارای معلولیت به خدمات در ایران گزارش شده بود. با اینحال توجه به موانع فردی در دسترسی افراد دارای معلولیت به خدمات از اهمیت حیاتی برخوردار است، زیرا این موانع بهطور مستقیم بر کیفیت زندگی، استقلال و مشارکت اجتماعی آنان تأثیر میگذارد [107]. برای دسترسی مستقل افراد دارای معلولیت به خدمات، باید راهکارهای چندجانبهای اجرا شود که موانع فردی را برطرف کند. این راهکارها شامل طراحی و اجرای هدفمند برنامههای افزایش سطح سواد سلامت جامعه در مورد معلولیت و انگزدایی از معلولیت، توانمندسازی افراد دارای معلولیت و تقویت نگرشهای مثبت مانند پذیرش، همدلی و تلاش برای موفقیت و نیز مدیریت اختلالهای روانی است. چنین اقداماتی حقوق انسانی آنان را تضمین کرده و مشارکت اجتماعیشان را افزایش میدهد [140].
محدودیتها
از نقاط قوت اصلی این مطالعه، رویکرد تلفیقی آن در ترکیب شواهد موجود و تأیید اعتبار یافتهها از طریق برگزاری گفتمان با ذینقشان است. این روش به جامعیت تحلیلها افزود و امکان تطبیق یافتهها با تجربههای میدانی را فراهم ساخت و اعتبار بیرونی نتایج را تقویت کرد. بااینحال، مطالعه حاضر با محدودیتهایی نیز همراه بود. نخست آنکه به دلیل نبود دادههای کمی کافی، امکان سنجش میزان دسترسی افراد دارای معلولیت به خدمات وجود نداشت. اولویتبندی علمی برای موانع شناساییشده انجام نگرفت و تنها تکرار در مطالعهها و نظر خبرگان در تعیین اولویت نقش داشت. همچنین، شواهد کافی برای ارزیابی اثربخشی راهکارهای پیشنهادی در بافت اجرایی ایران بهدست نیامد و نیاز به مطالعات مداخلهای و ارزیابیهای آیندهنگر در این زمینه احساس میشود.
نتیجهگیری
در مجموع، مقایسه موانع دسترسی افراد دارای معلولیت به خدمات در ایران نشان میدهد که این گروه از جمعیت با چالشهای مشابهی در حوزههایی مانند زیرساختهای فیزیکی نامناسب، نگرشهای منفی فرهنگی، فقدان حمایتهای اجتماعی مؤثر، و ضعف نظامهای مدیریتی و اجرایی مواجه هستند. در بسیاری از کشورهای با درآمد کم و متوسط، قوانین حمایتی یا وجود ندارند یا اجرای آنها با ضعف جدی همراه است؛ این وضعیت در ایران نیز مشاهده میشود. هرچند در ایران اسناد قانونی نسبتاً جامعی تدوین شده است که اجرای کامل و یکپارچه آن با چالشهایی روبهرو است. واکاوی علل اجرایی نشدن این سیاستها و ناکامی در دستیابی به اهداف اسناد به بررسیهای بیشتر نیاز دارد. از سوی دیگر، ایران در برخی حوزهها تفاوتهایی نیز با سایر کشورها دارد. برای نمونه، نقش پررنگ و غیررسمی خانوادهها در ارائه مراقبت، تمرکز نسبی خدمات در مناطق شهری و وجود برخی نظامهای بیمهای اگرچه ناکافی، ولی قابل توسعه، از ویژگیهای قابل توجه نظام خدماترسانی در ایران است. بهطور کلی، الگوی موانع موجود در دسترسی به خدمات برای افراد دارای معلولیت در کشورها تا حد زیادی مشابه است. تفاوتهای ساختاری، فرهنگی و اقتصادی موجود ایجاب میکند که راهکارهای پیشنهادی در هر کشور متناسب با بافت بومی و نهادی آن طراحی و اجرا شود.
پیوست آنلاین
راهبردهای جستوجو در پایگاهها
نمونه نقل قولهای جلسه گفتمان ذینقشان
اعلانها
ملاحظات اخلاقی: مقاله حاضر برگرفته از طرح پژوهشی مصوب فرهنگستان علوم پزشکی جمهوری اسلامی ایران است که با کد IR.AMS.REC.1404.009 در کمیته اخلاق فرهنگستان تایید شده است.
حمایت مالی: این پژوهش با حمایت مالی کارگروه توانبخشی فرهنگستان علوم پزشکی جمهوری اسلامی ایران انجام شده است.
تضاد منافع: نویسندگان اعلام میدارند که هیچگونه تضاد منافع وجود ندارد.
مشارکت نویسندگان: ندا علیزاده: طراحی مطالعه، جمعآوری و تحلیل دادهها، نگارش و بازبینی مقاله؛ حسین گریوانی: طراحی مطالعه، جمعآوری دادهها؛ اعظم بذرافشان: طراحی مطالعه، گردآوری دادهها؛ حانیهسادات سجادی: طراحی مطالعه، سرپرستی مطالعه، بازبینی مقاله. همه نویسندگان نسخه آخر مقاله را مطالعه و تایید کردند.
رضایت برای انتشار: موردی ندارد.
دسترسی برای دادهها: دادههای مقاله را میتوان از طریق ایمیل نویسنده مسئول درخواست کرد.
استفاده از هوش مصنوعی: نویسندگان از هوش مصنوعی ChatGPT برای ویرایش بخش انگلیسی این مقاله استفاده کردند. تمام محتوای ویرایش شده با هوش مصنوعی توسط نویسندگان بررسی و تایید شده است.
قدردانی: پژوهشگران مراتب تشکر و قدردانی خود را از کارگروه توانبخشی فرهنگستان علوم پزشکی جمهوری اسلامی ایران و به ویژه سرکار خانم دکتر مرضیه شیرازیخواه بابت راهنمایی و کمک اعلام میدارد.
محدودیتها
از نقاط قوت اصلی این مطالعه، رویکرد تلفیقی آن در ترکیب شواهد موجود و تأیید اعتبار یافتهها از طریق برگزاری گفتمان با ذینقشان است. این روش به جامعیت تحلیلها افزود و امکان تطبیق یافتهها با تجربههای میدانی را فراهم ساخت و اعتبار بیرونی نتایج را تقویت کرد. بااینحال، مطالعه حاضر با محدودیتهایی نیز همراه بود. نخست آنکه به دلیل نبود دادههای کمی کافی، امکان سنجش میزان دسترسی افراد دارای معلولیت به خدمات وجود نداشت. اولویتبندی علمی برای موانع شناساییشده انجام نگرفت و تنها تکرار در مطالعهها و نظر خبرگان در تعیین اولویت نقش داشت. همچنین، شواهد کافی برای ارزیابی اثربخشی راهکارهای پیشنهادی در بافت اجرایی ایران بهدست نیامد و نیاز به مطالعات مداخلهای و ارزیابیهای آیندهنگر در این زمینه احساس میشود.
نتیجهگیری
در مجموع، مقایسه موانع دسترسی افراد دارای معلولیت به خدمات در ایران نشان میدهد که این گروه از جمعیت با چالشهای مشابهی در حوزههایی مانند زیرساختهای فیزیکی نامناسب، نگرشهای منفی فرهنگی، فقدان حمایتهای اجتماعی مؤثر، و ضعف نظامهای مدیریتی و اجرایی مواجه هستند. در بسیاری از کشورهای با درآمد کم و متوسط، قوانین حمایتی یا وجود ندارند یا اجرای آنها با ضعف جدی همراه است؛ این وضعیت در ایران نیز مشاهده میشود. هرچند در ایران اسناد قانونی نسبتاً جامعی تدوین شده است که اجرای کامل و یکپارچه آن با چالشهایی روبهرو است. واکاوی علل اجرایی نشدن این سیاستها و ناکامی در دستیابی به اهداف اسناد به بررسیهای بیشتر نیاز دارد. از سوی دیگر، ایران در برخی حوزهها تفاوتهایی نیز با سایر کشورها دارد. برای نمونه، نقش پررنگ و غیررسمی خانوادهها در ارائه مراقبت، تمرکز نسبی خدمات در مناطق شهری و وجود برخی نظامهای بیمهای اگرچه ناکافی، ولی قابل توسعه، از ویژگیهای قابل توجه نظام خدماترسانی در ایران است. بهطور کلی، الگوی موانع موجود در دسترسی به خدمات برای افراد دارای معلولیت در کشورها تا حد زیادی مشابه است. تفاوتهای ساختاری، فرهنگی و اقتصادی موجود ایجاب میکند که راهکارهای پیشنهادی در هر کشور متناسب با بافت بومی و نهادی آن طراحی و اجرا شود.
پیوست آنلاین
راهبردهای جستوجو در پایگاهها
نمونه نقل قولهای جلسه گفتمان ذینقشان
اعلانها
ملاحظات اخلاقی: مقاله حاضر برگرفته از طرح پژوهشی مصوب فرهنگستان علوم پزشکی جمهوری اسلامی ایران است که با کد IR.AMS.REC.1404.009 در کمیته اخلاق فرهنگستان تایید شده است.
حمایت مالی: این پژوهش با حمایت مالی کارگروه توانبخشی فرهنگستان علوم پزشکی جمهوری اسلامی ایران انجام شده است.
تضاد منافع: نویسندگان اعلام میدارند که هیچگونه تضاد منافع وجود ندارد.
مشارکت نویسندگان: ندا علیزاده: طراحی مطالعه، جمعآوری و تحلیل دادهها، نگارش و بازبینی مقاله؛ حسین گریوانی: طراحی مطالعه، جمعآوری دادهها؛ اعظم بذرافشان: طراحی مطالعه، گردآوری دادهها؛ حانیهسادات سجادی: طراحی مطالعه، سرپرستی مطالعه، بازبینی مقاله. همه نویسندگان نسخه آخر مقاله را مطالعه و تایید کردند.
رضایت برای انتشار: موردی ندارد.
دسترسی برای دادهها: دادههای مقاله را میتوان از طریق ایمیل نویسنده مسئول درخواست کرد.
استفاده از هوش مصنوعی: نویسندگان از هوش مصنوعی ChatGPT برای ویرایش بخش انگلیسی این مقاله استفاده کردند. تمام محتوای ویرایش شده با هوش مصنوعی توسط نویسندگان بررسی و تایید شده است.
قدردانی: پژوهشگران مراتب تشکر و قدردانی خود را از کارگروه توانبخشی فرهنگستان علوم پزشکی جمهوری اسلامی ایران و به ویژه سرکار خانم دکتر مرضیه شیرازیخواه بابت راهنمایی و کمک اعلام میدارد.
نوع مقاله: پژوهشي |
موضوع مقاله:
مدیریت خدمات بهداشتی و درمانی
دریافت: 1404/6/7 | پذیرش: 1404/9/16 | انتشار: 1404/9/28
دریافت: 1404/6/7 | پذیرش: 1404/9/16 | انتشار: 1404/9/28
پیوست [PDF 175 KB] (10 دریافت)
ارسال پیام به نویسنده مسئول
| بازنشر اطلاعات | |
 |
این مقاله تحت شرایط Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License قابل بازنشر است. |
