جلد 28، شماره 4 - ( 12-1404 )                   جلد 28 شماره 4 صفحات 23-16 | برگشت به فهرست نسخه ها


XML English Abstract Print


Download citation:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:

Aeenparast A, Bayati M, Farzadi F, Maftoon F, Haeri-Mehrizi A A, Ayoubian A et al . Brief report: Iranian household exposure to catastrophic expenditures of dental care. jha 2026; 28 (4) :16-23
URL: http://jha.iums.ac.ir/article-1-4759-fa.html
ایین پرست افسون، بیاتی محسن، فرزدی فرانک، مفتون فرزانه، حائری مهریزی علی اصغر، ایوبیان علی و همکاران.. گزارش کوتاه: مواجهه خانوارهای ایرانی با مخارج کمرشکن دندان‌پزشکی. فصلنامه مدیریت سلامت. 1404; 28 (4) :16-23

URL: http://jha.iums.ac.ir/article-1-4759-fa.html


1- مرکز تحقیقات سنجش سلامت، پژوهشکده علوم بهداشتی جهاد دانشگاهی، تهران، ایران.
2- مرکز تحقیقات منابع انسانی سلامت، دانشکده مدیریت و اطلاع رسانی پزشکی، دانشگاه علوم پزشکی شیراز، شیراز، ایران.
3- گروه علمی سلامت زنان، فرهنگستان علوم پزشکی، تهران، ایران.
4- مرکز ملی تحقیقات بیمه سلامت، تهران، ایران. ، ayoubian@ihio.gov.ir
متن کامل [PDF 741 kb]   (120 دریافت)     |   چکیده (HTML)  (242 مشاهده)
متن کامل:   (38 مشاهده)
 
مقدمه
سلامت، به‌عنوان یکی از محورهای اصلی توسعه پایدار، نقش تعیین‌کننده‌ای در تضمین و ارتقای کیفیت زندگی افراد دارد. هزینه‌های سلامت بار مالی قابل‌توجهی به خانوارها در سراسر جهان تحمیل می‌کند. مخارج کمرشکن سلامت یکی از شاخص‌های مورداستفاده برای سنجش محافظت مالی خانوارها در برابر مخارج ناشی از استفاده از خدمات سلامت است [1]. وقوع مخارج کمرشکن سلامت وضعیتی است که در آن مخارج سلامت پرداخت از جیب خانوارها برای دریافت خدمات سلامت از حد معینی از منابع مالی خانوار فراتر رود و در نتیجه خانوارها با محدودیتهای مالی مواجه شوند. وقوع مخارج کمرشکن تحت تأثیر جمعیت و محدوده جغرافیایی است. همچنین، پوشش بیمه در کنار شاخص‌های اجتماعی اقتصادی از عوامل مؤثر بر مخارج کمرشکن سلامت محسوب می‌شود [2]. در ایران، محافظت مالی از خانوارها در برابر مخارج سلامت از طریق تدوین اهدافی مانند کاهش مخارج سلامت به‌صورت پرداخت‌ مستقیم از جیب و کاهش مواجهه خانوارها با هزینه‌های کمرشکن سلامت مورد توجه سیاست‌گذاران نظام سلامت بوده است. در همین راستا، در قانون برنامه هفتم پیشرفت، کاهش مواجهه خانوارها با مخارج کمرشکن سلامت به دو درصد و کاهش سهم پرداخت از جیب به ۳۰ درصد مخارج سلامت تعیین شده است [3].
مراقبت‌های دهان و دندان و خدمات دندان‌پزشکی در تمام دنیا خدمتی پرهزینه است، حتی در کشورهای پردرآمد بین 5 تا 10 درصد از هزینه‌های دولتی سلامت صرف خدمات دندان‌پزشکی می‌شود. مخارج دندان‌پزشکی با توجه به افزایش نیاز و تقاضا، اهمیت افراد به بهداشت دهان و دندان، افزایش هزینه‌های خدمات و بسته‌های دندان‌پزشکی از جمله افزایش قیمت مواد اولیه و تورم بخش سلامت افزایش یافته است [4]. همچنین، بر اساس نتایج مطالعه لیستل و همکاران [5]، در دنیا سالانه 298 میلیارد دلار صرف هزینه‌های دندان‌پزشکی می‌شود که 4/6 درصد از کل هزینه‌های سلامت را شامل می‌شود.  براساس نتایج پیمایش هزینه درآمد خانوار در سال ۱۴۰۰ در ایران، سهم خدمات دندان‌پزشکی از کل مخارج پرداخت از جیب خانوارها برای خدمات سلامت 21/14 درصد است. بدین ترتیب پس از دارو (31/84 درصد)، خدمات دندان‌پزشکی در رتبه دوم سهم پرداخت از جیب کل قرار دارد [6]. با وجود سهم قابل توجه خدمات دندان‌پزشکی در مخارج سلامت خانوارها و نقش آن در مواجهه با مخارج کمرشکن، پژوهش‌های کمی در کشور به بررسی این موضوع پرداخته‌اند. بر این اساس، این مطالعه با هدف بررسی مواجهه خانوارهای ایرانی با مخارج کمرشکن دندان‌پزشکی انجام شد.


روش‌ها
مطالعه حاضر از نوع توصیفی-تحلیلی است که با استفاده از داده‌های خانوارهای شرکت‌کننده در پیمایش هزینه درآمد خانوار سال 1398 انجام شد. این پیمایش به‌صورت سالیانه توسط مرکز آمار کشور انجام می‌شود و در آن با استفاده از نمونه‌گیری خوشه‌ای تصادفی داده‌های حدود ۳۸ هزار خانوار ساکن در مناطق شهری و روستایی جمع‌آوری می‌شود. در این مطالعه، بر اساس اطلاعات نوع پوشش بیمهای تعداد  20764 خانواری که تحت پوشش بیمه سلامت سازمان بیمه سلامت ایران بودند، انتخاب و تحلیل بر روی این خانوارها انجام شد.  برای سنجش مخارج کمرشکن سلامت از رویکرد محاسبه ظرفیت پرداخت، ارائه شده توسط سازمان جهانی بهداشت ، استفاده شد. بر اساس معادله 1، مخارج کمرشکن سلامت زمانی رخ می‌دهد که نسبت هزینه‌های سلامت پرداخت‌ از جیب به ظرفیت پرداخت خانوار از 40 درصد فراتر رود [7]:
در معادله 1،‌ CHE  مخارج کمرشکن سلامت، oopi  مخارج سلامت پرداخت از جیب و ctpi  ظرفیت پرداخت خانوار است. در این مطالعه، ظرفیت پرداخت خانوار به‌شکل مخارج خانوار منهای مخارج خوراک تعریف شد. برای تحلیل داده‌ها از شاخص‌های آمار توصیفی و نرم‌افزار آماری STATA استفاده شد.
یافته‌ها
در این مطالعه، 20764 خانوار تحت پوشش سازمان بیمه سلامت بررسی شدند. ویژگی‌های جمعیتی بیمه‌شدگان در جدول 1 ارائه شده است.

جدول 1. ویژگی‌های جمعیتی بیمه‌شدگان تحت پوشش سازمان بیمه سلامت بر اساس داده‌های هزینه درآمد خانوار در سال 1398


نتایج نشان داد 3/7 درصد از جمعیت مورد مطالعه در سال 1398 از خدمات دندان‌پزشکی استفاده نموده بودند و تقریبا 96 درصد جمعیت خدمات دندان‌پزشکی دریافت نکرده بودند. میزان مواجهه خانوارها با مخارج کمرشکن سلامت در میان خانوارهای دریافت‌کننده خدمات دندان‌پزشکی و خانوارهایی که از این خدمات استفاده نکرده بودند، نشان داد که دریافت خدمات دندان‌پزشکی موجب افزایش احتمال مواجهه خانوارها با مخارج کمرشکن سلامت شده است،
به‌گونه‌ای که میزان مواجهه را از 4/8 درصد به 6/3 درصد افزایش داده است (جدول 2).
جدول 2. درصد مواجه خانوارهای بیمه شده بیمه سلامت با هزینه‌های کمرشکن سلامت بر اساس مصرف/ عدم مصرف خدمات دندان‌پزشکی

بحث
طبق یافته‌ها، خانوارهایی که خدمات دندان‌پزشکی مصرف می‌کنند بیشتر در معرض مخارج کمرشکن سلامت قرار می‌گیرند. خدمات دندان‌پزشکی پرداخت از جیب بیشتری نسبت به سایر خدمات سلامت دارد؛ بنابراین، افزایش مخارج سلامت به‌شکل پرداخت از جیب، موجب وقوع مخارج کمرشکن سلامت می‌شود [5،6]. بر اساس مطالعه انجام شده در 41 کشور کم‌درآمد و با درآمد متوسط، خدمات دندان‌پزشکی موجب افزایش احتمال مواجهه خانوارها با مخارج کمرشکن سلامت شده است؛ بنابراین، سیاست‌های تامین مالی در این کشورها در حفاظت از خانوارها در برابر پیامدهای اقتصادی ناشی از مخارج مراقبت‌های دندان‌پزشکی موفق نبوده است [8]. مطالعه کاووسی و همکاران [9] در ایران نشان داد مخارج دندان‌پزشکی عامل مهمی در ایجاد مخارج کمرشکن در خانوارهای ایرانی است. خانوارهایی که از خدمات دندان‌پزشکی استفاده کرده بودند، چهار برابر بیشتر از خانوارهایی که از دندان‌پزشکی استفاده نکرده بودند در معرض مواجهه با مخارج کمرشکن سلامت بوده‌اند. همچنین، خانوارهای با درآمد کمتر به‌دلیل استفاده کمتر از خدمات دندان‌پزشکی، کمتر در معرض هزینه‌های کمرشکن ناشی از خدمات دندان‌پزشکی بوده‌اند.  همچنین، فرهادی و همکاران [10] در مطالعه خود نشان دادند که بین پوشش بیمه‌ای خدمات دندان‌پزشکی و سلامت دهان و دندان افراد و پرداخت از جیب بیماران درخصوص خدمات دندان‌پزشکی با وضعیت سلامت دهان و دندان رابطه معناداری وجود دارد. بنابراین، با توجه به بالا بودن پرداخت از جیب بیماران برای خدمات دندان‌پزشکی و در نتیجه افزایش احتمال مواجهه خانوارها با مخارج کمرشکن سلامت، گسترش پوشش بیمه‌ای در قالب بسته‌های بیمه پایه و تکمیلی برای این خدمات ضروری است.

محدودیتها
محدودیت‌های مالی خانوارهای کم‌درآمد ممکن است موجب صرف‌نظر کردن یا به تعویق انداختن استفاده از خدمات سلامت پرهزینه شود. در نتیجه، این خانوارها ممکن است در کوتاه‌مدت کمتر با مخارج کمرشکن سلامت مواجه شوند، در حالی‌که این وضعیت نشان‌دهنده بهبود محافظت مالی نیست. همچنین، داده‌های مورد استفاده این مطالعه که از پیمایش هزینه و درآمد خانوار و به‌صورت خوداظهاری گردآوری شده‌اند، ممکن است تحت تأثیر سوگیری یادآوری یا خطای گزارش‌دهی هزینه‌ها قرار داشته باشند. افزون بر این، نمونه مورد بررسی تنها شامل خانوارهای تحت پوشش بیمه سلامت ایران بوده و خانوارهای فاقد بیمه که احتمالاً آسیب‌پذیرتر هستند در تحلیل‌ها لحاظ نشده‌اند.

نتیجه‌گیری
بر اساس یافته‌های این مطالعه، استفاده از خدمات دندان‌پزشکی موجب افزایش احتمال مواجهه خانوارها با مخارج کمرشکن سلامت می‌شود. عدم پوشش بیمه‌ای بسیاری از خدمات دندان‌پزشکی و بالا بودن قیمت تمام شده این خدمات به دلیل افزایش قیمت مواد و تجهیزات دندان‌پزشکی نقش مهمی در این زمینه دارد. در این راستا، گسترش خدمات سلامت بهداشت و دندان نقش مهمی در پیشگیری از نیاز به خدمات دندان‌پزشکی دارد و می‌تواند احتمال مواجهه با هزینه کمر شکن سلامت را کاهش دهد.

اعلان‌ها
ملاحظات اخلاقی: مطالعه حاضر با کد IR.ACECR.IBCRC.REC.1399.012 مورد تأیید جهاد دانشگاهی قرار گرفت.
حمایت مالی: مطالعه حاضر مورد حمایت مالی مرکز ملی تحقیقات بیمه سلامت قرار گرفته است. حامی نقشی در گردآوری، تحلیل و انتشار یافته‌‌ها نداشته است.
تعارض منافع: نویسندگان این مقاله اعلام داشتند که هیچگونه تعارض منافعی وجود ندارد.
مشارکت نویسندگان: افسون آیین‌پرست: مفهوم‌سازی، طراحی مطالعه، مدیریت داده، نگارش_بررسی و ویرایش، سرپرستی و تایید نهایی؛ محسن بیاتی: روش‌شناسی، تحلیل داده، مدیریت داده، تایید نهایی؛ فرانک فرزدی: مفهوم‌سازی، طراحی مطالعه، تحلیل داده، تایید نهایی؛ فرزانه مفتون: تحلیل داده، نگارش پیش‌نویس، تایید نهایی؛ اصغر حائری: روش‌شناسی، گردآوری داده، نرم‌افزار، تایید نهایی؛ علی ایوبیان: مفهوم‌سازی، طراحی مطالعه، تحلیل داده، نرم‌افزار، اعتبار سنجی، نگارش_بررسی و ویرایش، تایید نهایی؛ فاطمه ریاضی: گردآوری داده، نگارش پیش‌نویس و تایید نهایی. همه نویسندگان نسخه نهایی مقاله را مطالعه و تأیید کرده‌اند.
رضایت برای انتشار: مورد ندارد.
دسترسی به داده‌ها: داده‌های این مطالعه از طریق ایمیل به نویسنده مسئول و ذکر دلیل منطقی در دسترس است.
استفاده از هوش مصنوعی: نویسندگان از هوش مصنوعی ChatGPT برای ویرایش بخش انگلیسی این مقاله استفاده کردند. تمام محتوای ویرایش شده با هوش مصنوعی توسط نویسندگان بررسی و تایید شده است.
تشکر و قدردانی: این طرح به سفارش و حمایت مالی مرکز ملی تحقیقات بیمه سلامت و توسط مرکز تحقیقات سنجش سلامت پژوهشکده علـوم بهداشتی جهاد دانشگاهی اجـرا شـده است. بدین وسیله از کلیـه همکارانی که در مراحل مختلـف تدو ین و اجـرا طـرح مشارکت داشته اند تشکر به عمل می‌آید.


  
نوع مقاله: گزارش کوتاه | موضوع مقاله: اقتصاد سلامت
دریافت: 1404/8/19 | پذیرش: 1404/11/28 | انتشار: 1404/12/6

فهرست منابع
1. Hedayati M, Masoudi Asl IM, Maleki M, Fazaeli AA, Goharinezhad S. The variations in catastrophic and impoverishing health expenditures, and its determinants in Iran: a scoping review. Medical Journal of The Islamic Republic of Iran. 2023;37:44. [DOI:10.47176/mjiri.37.44]
2. Motaghi S, Amini Milani M, Keshavarz M, Zabeti M, Fathizadeh A. Investigating the factors affecting catastrophic costs with emphasis on the role of insurance. The Iranian Journal of Health Insurance. 2022;5(1):52-9. [in Persian] https://www.sid.ir/fileserver/jf/h3008014010106.pdf
3. Mousavi A, Mokhtari-Payam M, Fazaeli A, Bakhtiari Aliabad M. Analysis of national health accounts in Iran (2002-2020). Payesh. 2025;24(1):7-19. [in Persian] http://dx.doi.org/10.61186/payesh.24.1.7 [DOI:10.61186/payesh.24.1.7]
4. Hung M, Lipsky MS, Moffat R, Lauren E, Hon ES, Park J, et al. Health and dental care expenditures in the United States from 1996 to 2016. PLoS One. 2020;15(6):e0234459. [DOI:10.1371/journal.pone.0234459]
5. Listl S, Galloway J, Mossey PA, Marcenes W. Global economic impact of dental diseases. Journal of Dental Research. 2015;94(10):1355-61. [DOI:10.1177/0022034515602879]
6. Health expenditures in I.R.Iran,household expenditure and income survey of national statistical center of Iran, 2021. Comprehensive Report. National Institute for Health Research. 2023. [In Persian]. [Cited Jul 31, 2024]. Available from https://nihr.tums.ac.ir/Zdr3o
7. Mousavi A, Lotfi F, Alipour S, Fazaeli A, Bayati M. Prevalence and determinants of catastrophic healthcare expenditures in Iran from 2013 to 2019. Journal of Preventive Medicine and Public Health. 2024;57(1):65-72. [DOI:10.3961/jpmph.23.291]
8. Masood M, Sheiham A, Bernabé E. Household expenditure for dental care in low and middle income countries. PLoS One. 2015; 10(4): e0123075 [DOI:10.1371/journal.pone.0123075]
9. Kavosi Z, Rashidian A, Pourreza A, Majdzadeh R, Pourmalek F, Hosseinpour AR, et al. Inequality in household catastrophic health care expenditure in a low-income society of Iran. Health Policy and Planning. 2012;27(7):613-23. [DOI:10.1093/heapol/czs001]
10. Farhadi M, Hosseini SM, Maher A. Relationship between dental insurance coverage and oral health. Iran Journal Health Insurance. 2023;6(1):57-64. [in Persian] http://journal.ihio.gov.ir/article-1-256-en.html

ارسال نظر درباره این مقاله : نام کاربری یا پست الکترونیک شما:
CAPTCHA

ارسال پیام به نویسنده مسئول


بازنشر اطلاعات
Creative Commons License این مقاله تحت شرایط Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License قابل بازنشر است.

کلیه حقوق این وب سایت متعلق به مدیریت سلامت می باشد.

طراحی و برنامه نویسی : یکتاوب افزار شرق

© 2026 CC BY-NC 4.0 | Journal of Health Administration

Designed & Developed by : Yektaweb