جلد 28، شماره 1 - ( 3-1404 )
جلد 28 شماره 1 صفحات 39-23 |
برگشت به فهرست نسخه ها
Download citation:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
SoleimanvandiAzar N, Aalaa M, Asadzandi S, Habibi H, Sanjari M, Malgard S. Effective protection methods against COVID-19: an umbrella review. jha 2025; 28 (1) :23-39
URL: http://jha.iums.ac.ir/article-1-4590-fa.html
URL: http://jha.iums.ac.ir/article-1-4590-fa.html
سلیمان وندی آذر ندا، اعلا مریم، اسدزندی شادی، حبیبی هنگامه، سنجری مهناز، مال گرد شیوا. روشهای مؤثر پیشگیری از انتقال بیماری کووید 19: مرور چتری. فصلنامه مدیریت سلامت. 1404; 28 (1) :23-39
ندا سلیمان وندی آذر1 
، مریم اعلا2 ، شادی اسدزندی3 ، هنگامه حبیبی4 ، مهناز سنجری5 ، شیوا مال گرد6
، مریم اعلا2 ، شادی اسدزندی3 ، هنگامه حبیبی4 ، مهناز سنجری5 ، شیوا مال گرد6
1- مرکز تحقیقات طب پیشگیری و سلامت جمعیت، پژوهشکده پیشگیری از آسیب های اجتماعی، گروه پزشکی اجتماعی و خانواده، دانشکده پزشکی، دانشگاه علوم پزشکی ایران، تهران، ایران
2- گروه آموزش پزشکی، دانشکده پزشکی، دانشگاه علوم پزشکی تهران، تهران ایران.
3- مرکز تحقیقات مدیریت و اقتصاد سلامت، پژوهشکده مدیریت سلامت، دانشگاه علوم پزشکی ایران، تهران، ایران. ،Asadzandi.sh@iums.ac.ir
4- گروه طب اورژانس، دانشکده پرستاری، دانشگاه علوم پزشکی آجا، تهران، ایران.
5- مرکز تحقیقات استئوپروز، پژوهشکده علوم بالینی غدد و متابولیسم، دانشگاه علوم پزشکی تهران، تهران، ایران. و مرکز تحقیقات غدد و متابولیسم، پژوهشکده علوم بالینی غدد و متابولیسم، دانشگاه علوم پزشکی تهران، تهران، ایران.
6- دانشکده مدیریت و اطلاعرسانی پزشکی، دانشگاه علوم پزشکی ایران، تهران، ایران.
2- گروه آموزش پزشکی، دانشکده پزشکی، دانشگاه علوم پزشکی تهران، تهران ایران.
3- مرکز تحقیقات مدیریت و اقتصاد سلامت، پژوهشکده مدیریت سلامت، دانشگاه علوم پزشکی ایران، تهران، ایران. ،
4- گروه طب اورژانس، دانشکده پرستاری، دانشگاه علوم پزشکی آجا، تهران، ایران.
5- مرکز تحقیقات استئوپروز، پژوهشکده علوم بالینی غدد و متابولیسم، دانشگاه علوم پزشکی تهران، تهران، ایران. و مرکز تحقیقات غدد و متابولیسم، پژوهشکده علوم بالینی غدد و متابولیسم، دانشگاه علوم پزشکی تهران، تهران، ایران.
6- دانشکده مدیریت و اطلاعرسانی پزشکی، دانشگاه علوم پزشکی ایران، تهران، ایران.
متن کامل [PDF 974 kb]
(365 دریافت)
| چکیده (HTML) (868 مشاهده)
سندروم حاد تنفسی (بیماری کووید 19) نوعی بیماری عفونی است که توسط ویروس کرونای SARS-COVID-2 در سالهای اخیر ایجاد شده است. اولین مورد شناساییشدۀ این بیماری در ووهان چین در دسامبر 2019 میلادی گزارش شد و سپس سازمان بهداشت جهانی (World Health Organization (WHO)) بیماری مذکور را در 12 ژانویه 2020 میلادی اعلام کرد [1]. پس از گسترش بیماری کووید 19 در سرتاسر جهان و اعلام سازمانی بهداشت جهانی (WHO) مبنی بر همهگیری این بیماری در تاریخ 11 مارس 2020، تعداد ابتلا و مرگ بهسرعت افزایش یافت تا جایی که تا تاریخ 6 سپتامبر 2022 بیش از 603 میلیون مورد ابتلا و بیش از شش میلیون مرگ گزارش شد [2]. این همهگیری بر اقتصاد جهانی نیز تأثیرت نامطلوب بسیار زیادی به همراه داشته است. بر اساس برآورد صندوق بینالمللی پول (International Monetary Fund (IMF))، متوسط تولید ناخالص جهانی (Gross Domestic Product (GDP)) از سال 2019 تا 2020 به اندازۀ 3/9 درصد کاهش یافت که این درصد کمترین میزان از زمان رکود بزرگ شناخته شده است [3]. یکی از شایعترین علل هزینههای سنگین بیماری کووید 19، پذیرش و مراقبت بیماران در بخش مراقبتهای ویژه و فرا-هم آوردن دستگاه تهویه مکانیکی برای آنها بود که این امر منجر به کاهش بهرهوری بیمارستانها شد [4].
ویروس کرونا از طریق قطرات، تماس و گاهی اوقات هوا منتقل میشود [8-5]. بنابراین، میزان انتقال این ویروس از فردی به فرد دیگر در بیمارستانها و مراکز درمانی بسیار بیشتر است [9]. شواهد حاکی از آن است که حتی افراد بدون علائم یا با علائم خفیف نیز در گسترش و شیوع این بیماری نقش دارند [1]. از ابتدای همهگیری کرونا، رایجترین راهکارهایی که در سرتاسر جهان برای مهار شیوع این بیماری اجرا شد، عبارت بودند از: انجام آزمایشهای تشخیصی پیشرفته، ردیابی تماس، جداسازی افراد آلوده به ویروس، فاصلهگذاری اجتماعی، محدودیت در سفر، دورکاری، قرنطینه و تعطیلی ادارات و مدارس [10].
همهگیری سارس نقش محافتی ماسکها در برابر سارس و سایر عفونتهای ویروسی را نشان داده بود. از اینرو، WHO در تاریخ هفتم ژوئیه 2020 ماسک و بهداشت دستها را بهعنوان یکی از اقدامات پیشگیرانۀ مهم در مهار بیماری کووید 19 توصیه کرد [9،11]. در آن زمان، از جمله توصیههایی که برای کنترل شیوع بیماری مذکور با تردید مواجه شده بود، استفاده از ماسک، عینک و فاصلۀ اجتماعی بهویژه در مکانهای عمومی بود [2]. بنابراین، استفاده از تجهیزات حفاظت شخصی (Personal Protective Equipment (PPE)) برای جلوگیری از انتشار بیماری کووید 19 بحثبرانگیز بوده است و سازمانهای مختلف دستورالعملهای متفاوتی را در این زمینه منتشر کردهاند. ابزار حفاظت شخصی به تجهیزات و پوششهای محافظتی اطلاق میشود که استفادهکننده را در برابر هرگونه خطرات سلامتی یا ایمنی در محل کار محافظت میکند. تجهیزات حفاظتی شخصی شامل مواردی چون کلاه ایمنی، دستکش، حفاظت از چشم، جلیقه ضد گلوله، کفش ایمنی، ماسک غواصی، محافظ گوش و تجهیزات تنفسی میباشد [6,12]. به گفتۀ برخی از سازمانها، تنها افراد بیمار ملزم به استفاده از ماسک بودند و ضرورتی برای سایر افراد جامعه برای استفاده از این ابزار محافظی جود نداشت [13]. این در حالی بود که مرکز کنترل و پیشگیری از بیماریها آمریکا (Center for Disease Control and Prevention (CDC)) و مرکز پیشگیری و کنترل بیماریهای اروپا (European Center for Disease Prevention and Control (ECDC)) استفاده از ماسکهای پارچهای و غیرپزشکی را در مکانهای عمومی برای پیشگیری و مهار بیماری کووید 19 توصیه کرده بودند. همچنین، بر اساس دستورالعمل WHO، استفاده از ماسک برای افراد بدون علامت در جامعه در همهگیریها [1] و ماسکهای جراحی برای کارکنان مراقبت بهداشتی توصیه شده است [2]. از طرفی، CDC پیشنهاد میکند که کارکنان مراقبت بهداشتی از ماسکهای تنفسی استفاده کنند [14].
مطالعات مرور نظاممند پیشین کارایی و اثربخشی استفاده از ماسک در کنار سایر ابزارهای حفاظت شخصی و نیز رعایت فاصلۀ فیزیکی در کارکنان مراقبت بهداشتی را ارزیابی کردهاند [15]. با این حال، مطالعات موجود نتایج متناقضی را ارائه و گزارش کردهاند. بر اساس نتایج برخی از مطالعات، استفاده از ماسک بسیار مؤثر است و میتواند خطر ابتلا به عفونت ویروسی تنفسی را تا حد زیادی کاهش دهد [11،21-16]. در حالیکه برخی دیگر از مطالعات استفاده از این ابزار را تنها در حد محافظت مؤثر و مطالعات دیگر بدون هیچگونه تأثیری دانستهاند [22-24]. افزونبراین، تأثیر محافظتی ماسکهای N95 و یا مشابه آن بسیار بیشتر از ماسکهای پنبهای، پارچهای و یا جراحی یکبار مصرف گزارش شده است. فاصلهگذاری فیزیکی یکی دیگر از اقدامات اساسی در کنترل بیماری کووید 19 گزارش شده است که در آن هر فرد ملزم به رعایت حداقل شش فوت از دیگری است. پژوهشها حاکی از آن است که انتقال ویروس با فاصلۀ فیزیکی یک متر یا بیشتر در مقایسه با فاصلۀ کمتر از یک متر بسیار کمتر است. همچنین، فاصلۀ فیزیکی بیش از یک متر اثر محافظتی دارد و این حفاظت با افزایش فاصله افزایش مییابد [11]. تأثیر استفاده از تجهیزات چشمی نسبت به سایر ابزارها بهندرت بررسی شده است اما استفاده از این ابزارها در کاهش عفونتهای ویروسی بهویژه در مکانهای عمومی و شلوغ نیز مؤثر گزارش شده است [9،11].
بررسیها حاکی از آن است که مطالعات مروری نظاممند بسیاری در مورد عفونتهای ویروسی تنفسی بهویژه آنفولانزای فصلی و کووید 19 انجام گرفته است اما به دلیل یافتههای متناقض پژوهشهای مذکور در زمینۀ کارایی، اثربخشی، مقبولیت راهکارهای پیشنهادی و حفاظتی در برابر انتقال ویروس کووید 19 یا ویروسهای بتا، انجام یک مرور چتری در این زمینه ضروری بهنظر میرسد. از اینرو، مطالعۀ مرور چتری حاضر با هدف ارزیابی شواهد در مورد برخی از روشهای مؤثر پیشگیری از انتقال بیماری کووید 19 در مطالعات مروری نظاممند انجام شد.
روش ها
نویسندگان در مرور چتری حاضر از بیانیۀ پریزما استفاده کردهاند [25]. مرور چتری نوعی پژوهش مروری است که همۀ شواهد مرتبط با یک موضوع خاص را در پژوهشهای مروری موجود بررسی میکند [26]. پژوهش حاضر از سپتامبر 2021 و طی یکسال انجام شد. همچنین، به دلیل شیوع گستردۀ بیماری کرونا و حساسیتهای مربوطه، پروتوکل پژوهش در سامانه پروسپرو (PROSPERO) ثبت نشد.
راهبرد جستجو: بهمنظور بازیابی دادههای پژوهش، جستجوی پیشرفته در پایگاههای اطلاعاتی وبآوساینس، اسکاپوس، پابمد، کاکرین، امرالد، پروکوئست و موتور جستجوی گوگل اسکالر انجام گرفت (جدول1 در پیوست). نتایج بازیابی شده، آن دسته از مطالعات مروری را دربرمیگرفت که تا پایان نوامبر 2021 در مجلات علمی منتشر شده بودند. در مطالعات مذکور انواع ماسکها اعم از ماسکهای رویهای، ماسکهای پارچهای، ماسکهای صورت با فیلتراسیون بالا نظیر P2، N95، KN95، FFP2، محافظهای صورت و چشم نظیر شیلد و عینک، سایر ابزارهای محافظ شخصی نظیر دستکش و روپوش و در نهایت فاصلهگذاری فیزیکی و اجتماعی بررسی شد. در جستجوی انجامگرفته از عملگرهای بولی (AND, OR, NOT)، پرانتز و کوتاهسازی استفاده شد. لازم به ذکر است که راهبرد جستجو در پایگاههای اطلاعاتی منتخب در پیوست آمده است. نمونهای از کلیدواژگان استفاده شده شامل موارد زیر بودند. پس از استخراج مقالات، مطالعات تکراری با استفاده از نرمافزار اندنوت نسخه X8.2. حذف شد.
cloth mask, medical mask, surgical mask, face mask, face shield, N95, personal protective mask, PPE, filtering face piece, social distance, COVID-19, 2019 Novel Coronavirus Disease, COVID-19 Virus Disease
معیارهای ورود: معیارهای ورود برای مطالعه حاضر به شرح زیر هستند: 1) مطالعات به زبان انگلیسی باشند؛ 2) تنها مطالعات مرور نظاممند، مرور سریع و مرور دامنهای در نظر گرفته شدند به این دلیل که هدف اصلی این مطالعات ارائۀ یک سؤال پژوهشی کاملاً تعریفشده و اجرای روشهای مختلف کمی و کیفی برای تحلیل همۀ شواهد موجود در پاسخگویی به آن سؤال است. از اینرو، سایر انواع مطالعات مروری نظیر مرور اجمالی (Overview)، مرور متون (Literature review)، مرور وضعیت (State-of-the-Art) از مطالعه حذف شدند زیرا مطالعات مذکور عمدتاً توصیفی هستند و دامنۀ بسیار گستردهتری دارند؛ 3) مطالعاتی که به تاثیر و کاربرد انواع ماسکهای صورت، ابزارهای محافظت شخصی و فاصلهگذاری اجتماعی در دوران کووید 19 اشاره کرده باشند؛ 4) مطالعاتی که تمام متن آنها در دسترس باشد؛ 5) در مطالعات، عموم مردم جامعه، بیماران و یا کارکنان مراقبت سلامت بررسی شده باشند.
فرآیند غربالگری، ارزیابی انتقادی و استخراج دادهها: نخست، بهمنظور حذف مطالعات نامرتبط، عنوان و چکیدۀ همۀ مقالات بازیابیشده توسط دو محقق با استفاده از یک چکلیست استاندارد بررسی شد. سپس، دو پژوهشگر بهصورت جداگانه متون کامل مطالعات را بهمنظور تعیین واجد شرایط بودن آنها بررسی کردند. در فرآیند مذکور، همۀ اختلافنظرها (در صورت وجود) بین ارزیابان بهصورت بحث گروهی برطرف شد. در ادامه، سه نفر از پژوهشگران از هر مقالۀ واجد شرایط دادههایی نظیر اطلاعات کتابشناختی، اهداف، طرح پژوهش، جامعۀ پژوهش و نتایج را استخراج کردند و سپس پژوهشگران کلیه یافتهها را در جداول خلاصهسازی کرده و در سه دسته ماسک، ابزار حفاظت شخصی و فاصلهگذاری اجتماعی تقسیم کردند. همچنین، از نمودار پریزما بهمنظور گزارش بازیابی، استخراج و حذف مطالعات استفاده شد (شکل ۱).
ارزیابی کیفیت: پس از بازیابی مطالعات مروری مرتبط، از ابزار سنجش مرور نظاممند چندگانه (Assessment of Multiple Systematic Reviews 2 (AMSTAR 2)) بهمنظور ارزیابی نقادانه مطالعات استفاده شد [27]. همچنین، کیفیت کلی هر مرور بر اساس ابزار مذکور در چهار گروه طبقهبندی شد: گروه اول مطالعات با دربرداشتن یک یا هیچگونه ضعف غیراساسی (مطالعات با کیفیت بالا)، گروه دوم با داشتن بیش از یک ضعف غیراساسی ( کیفیت متوسط)، گروه سوم با داشتن یک ضعف مهم با و یا بدون ضعفهای غیراساسی (کیفیت پایین) و گروه چهارم با دربرداشتن بیش از یک ضعف اساسی با و یا بدون ضعفهای غیراساسی (بدون کیفیت). در ادامه، برای هر مطالعۀ مروری، 16 مورد از چکلیست ابزار مربوطه بررسی شد. بیشتر پاسخهای مربوط به موارد در چکلیست مذکور بهصورت بلی و خیر و برخی از آنها تا حدودی بله است. از میان 16 مورد در چکلیست، هفت مورد (دوم، چهارم، هفتم، یازدهم، سیزدهم و پانزدهم) بهعنوان موارد اساسی در نظر گرفته میشوند. علاوهبراین، چهار پژوهشگر بهصورت مستقل موارد مذکور را ارزیابی و در صورت اختلاف نظر، با بحث گروهی حل شد.
یافته ها
در نهایت، 45 مطالعه مروری شامل 15 مرور نظاممند و فراتحلیل، 13 مرور نظاممند، 12 مرور سریع، چهار مرور دامنهای و یک مورد مرور چتری انتخاب شد (شکل 1). بر اساس یافتهها، جمعیت مورد مطالعه در مطالعات منتخب عبارت بود از: کارکنان مراقبت بهداشتی (16 مطالعه)، عموم مردم (19 مطالعه)، کارکنان مراقبت بهداشتی به همراه عموم مردم و بیماران (دو مطالعه)، کارکنان مراقبت بهداشتی و عموم مردم (پنج مطالعه)، بیماران و عموم مردم (دو مطالعه) و کارکنان مراقبت بهداشتی و دانشجویان (یک مطالعه). بر این اساس، جامعۀ پژوهشی مطالعات مذکور را موارد مختلفی اعم از عموم مردم (شامل کودکان و بزرگسالان)، دانشآموزان و دانشجویان، اعضای خانوارها، افراد در معرض خطر عفونتهای ویروسی تنفسی، بیماران، افراد بدون علایم آنفلوانزا در تماس با افراد مبتلا، افراد علامتدار غیر مبتلا به کووید 19، کارکنان پزشکی، کارکنان مراقبت بهداشتی، کارکنان دندانپزشکی و چشمپزشکان تشکیل میداد.
شکل 2 جزئیات مربوط به ارزیابی کیفیت مطالعات منتخب را نشان میدهد. بر اساس چکلیست AMSTAR2 17 مطالعه با کیفیت بالا، دو مقاله با کیفیت متوسط، چهار مقاله با کیفیت پایین و 22 مقاله بدون کیفیت طبقهبندی شدند. از آنجا که 17 مقاله از نوع مرور نظاممند نبودند، برخی از معیارهای موجود در چکلیست مذکور برآورده نشد.
.PNG)
ماسک بهعنوان یکی از روشهای محافظتی در برابر انتقال کووید 19: طبق جدول1 پیوست، بیشتر مطالعات مروری منتخب استفاده از ماسک را در پیشگیری از انتقال کووید 19 مؤثر دانستهاند [1،20، 28-46] که از این میان 12 مطالعه با کیفیت پایین، هشت مطالعه با کیفیت بالا و دو مطالعه با کیفیت متوسط بودند. بااینوجود، برخی از مطالعات هیچگونه اثر محافظتی را برای استفاده از ماسک در برابر عفونت کووید 19 گزارش نکرده بودند [50-47] (کیفیت بالا تعداد 9 مطالعه، کیفیت پایین با تعداد 8 مطالعه) و در یکی از مطالعات (کیفیت بالا) نیز دادههای کافی برای ارزیابی اثربخشی استفاده از ماسکهای صورت وجود نداشت [51]. برخی از مطالعات، تأثیر نوع ماسک را در جلوگیری از انتقال کووید 19 گزارش کردهاند. بهعنوان نمونه، در مطالعاتی مشخص شده است که تأثیر ماسک N95 بیشتر از ماسکهای جراحی [52] یا پزشکی [36] است ولی ماسکهای جراحی (کیفیت بالا) [53] یا پزشکی (کیفیت متوسط، کیفیت پایین) [54،55] تأثیر بسیار بیشتری نسبت به ماسکهای پارچهای داشتهاند. در حقیقت، از میان انواع مختلف ماسک، ماسکهای پارچهای با کمترین تأثیر (با کیفیت بالا، با کیفیت پایین) [56،57] و ماسکهای N95 با بیشترین تأثیر محافظتی (با کیفیت بالا، با کیفیت متوسط) [43،46] گزارش شدهاند. ماسکهای استاندارد بدون بافت نیز در پیشگیری از بیماری کووید 19 مؤثر شناخته شدهاند (کیفیت پایین) [32]. از منظر جمعیت استفادهکننده از ماسک نیز یافتهها نشان داد تأثیر پوشیدن ماسک در میان کارکنان مراقبت بهداشتی بیشتر از عموم جامعه بوده است (کیفیت پایین، با کیفیت بالا) [31، 52]. بااینحال، بر اساس برخی گزارشها استفاده از ماسک هم برای کارکنان مراقبت بهداشتی و هم برای افراد سالم در جامعه و بیماران مؤثر است (کیفیت پایین) [6].
ابزارهای محافظت شخصی بهعنوان یکی از روشهای محافظتی در برابر انتقال کوید 19: طبق جدول 2 پیوست، از منظر استفادۀ ترکیبی از ماسک و سایر روشهای حفاظتی، نتایج برخی از مطالعات با کیفیت پایین(5 مطالعه) و بسیار بالا (3 مطالعه) نشان داد که استفادۀ همزمان ماسک، بهداشت دستها و ضدعفونیکنندهها باعث اثربخشی بیشتر محافظت از انتقال کووید 19 میشود [9،35، 58،59]. علاوهبراین، ترکیب استفاده از ماسک با شیلد صورت (3مورد کیفیت پایین) [62-60] و ابزار محافظ چشمی (کیفیت پایین) [60] و نیز پوشیدن گان، دستکش به همراه ابزارهای محافظت چشمی در محیطهای مراقبتی بهداشتی توصیه شده است (دو مقاله با کیفیت پایین) [59،61].
فاصلهگذاری اجتماعی بهعنوان یکی از روشهای محافظت در برابر انتقال کووید 19: طبق جدول 3 پیوست، یافتههای یکی از مرورهای نظاممند نشان داد که بهرغم فقدان شواهد کافی در مورد فاصلهگذاری اجتماعی بهعنوان روش حفاظتی، روش مذکور برای حفاظت در برابر انتقال کووید 19 پیشنهاد میشود (بدون کیفیت) [59]. بااینوجود، در مطالعه دیگر فاصلۀ فیزیکی حداقل یک متر و یا دو متر و یا بیشتر مؤثر شناخته شده است (با کیفیت بالا) [11].
بحث
در مرور چتری حاضر، شواهد مرتبط با روشهای محافظتی مؤثر بر انتقال کووید 19 شامل استفاده از ابزارهای حفاظت چشم، ماسک و فاصلهگذاری فیزیکی و اجتماعی در جوامع عمومی، کارکنان مراقبت بهداشتی و بیماران در مرورهای نظاممند بررسی شد. بر اساس یافتههای مطالعۀ حاضر، 40 مطالعه تأثیر انواع مختلف ماسک اعم از پارچهای، جراحی، N95 و غیره را در پیشگیری از انتقال کووید 19 بررسی کردهاند که از این میان، 21 مقاله تأثیر مثبت استفاده از ماسک را تأیید کردند. سه مطالعه نیز نشان دادند که استفاده از ماسکهای پزشکی مؤثرتر از ماسکهای پارچهای است. همچنین، پنج مطالعه ماسکهای N95 را بهعنوان مؤثرترین ماسک معرفی کردند. در راستای نتایج پژوهش حاضر، بسیاری از مطالعههای پیشین نتایج مشابهی درخصوص تأثیرگذاری انواع ماسکها در پیشگیری از بیماری کووید 19 ارائه کردهاند [13،26،28، 33-30،58،60،63،64]. طبق مطالعۀ آبا [65]، ماسکها صرفنظر از نوع، محیط و فرد استفادهکننده، دو هدف محافظت از استفادهکنندگان و محافظت از سایر افراد را دنبال میکنند. بدین ترتیب، در صورت استفاده از ماسک توسط همۀ افراد در اماکن عمومی، مانعی مضاعف در برابر انتقال کووید 19 ایجاد خواهد شد. بااینحال، بر اساس یافتههای پژوهش حاضر، دو مطالعه تأثیر نداشتن استفاده از ماسکهای پارچهای و چهار مطالعۀ دیگر نبود رابطۀ معنادار در استفاده از ماسکهای جراحی، پزشکی و N95 را گزارش کردند. در راستای این گزارشها، در برخی از مطالعههای گذشته بیاثر بودن استفاده از ماسک در پیشگیری از انتقال کووید 19 تأیید نشده است [46،50] اما به دلایلی نظیر نداشتن قدرت آماری برای تأیید تأثیرگذاری مذکور در سطح اطمینان 95 درصد قابلیت تخمین بالایی نداشتهاند.
یکی دیگر از روشهای محافظتی در برابر انتقال کووید 19 تجهیزات محافظت شخصی است. بر اساس یافتههای برخی مطالعات، استفاده از ماسک، بهداشت دستها، روپوش، دستکش و محافظ صورت خطر انتقال این بیماری را کاهش میدهد و این امر با گزارش WHO همراستا است. سازمان بهداشت جهانیگزارش کرده است که استفادۀ از ماسک بهتنهایی نمیتواند سطح قابل قبولی از محافظت را فراهم آورد. از اینرو، ضروری است تا سایر اقدامات نظیر بهداشت دستها برای جلوگیری از انتقال کووید 19 بین افراد انجام شود [60،62، 66]. بهرغم وجود شواهد اندک در مورد تأثیر بهداشت دست بر پیشگیری از انتقال کووید 19، این روش همچنان بهعنوان یکی از مؤثرترین اقدامات در پیشگیری از بیماریهای عفونی در نظر گرفته میشود [67].
رعایت فاصلۀ اجتماعی و کاهش تماس انسانها در طول همهگیری یکی دیگر از راهبردهای رایج و مقرونبهصرفه در کنترل کووید 19 است که اقداماتی از قبیل محدودیتهای سفر، تعطیلی مدارس، پرهیز از تجمعات دستهجمعی، تعطیلی امور غیرضروری تجاری و عدم حضور در
متن کامل: (296 مشاهده)
مقدمه
سندروم حاد تنفسی (بیماری کووید 19) نوعی بیماری عفونی است که توسط ویروس کرونای SARS-COVID-2 در سالهای اخیر ایجاد شده است. اولین مورد شناساییشدۀ این بیماری در ووهان چین در دسامبر 2019 میلادی گزارش شد و سپس سازمان بهداشت جهانی (World Health Organization (WHO)) بیماری مذکور را در 12 ژانویه 2020 میلادی اعلام کرد [1]. پس از گسترش بیماری کووید 19 در سرتاسر جهان و اعلام سازمانی بهداشت جهانی (WHO) مبنی بر همهگیری این بیماری در تاریخ 11 مارس 2020، تعداد ابتلا و مرگ بهسرعت افزایش یافت تا جایی که تا تاریخ 6 سپتامبر 2022 بیش از 603 میلیون مورد ابتلا و بیش از شش میلیون مرگ گزارش شد [2]. این همهگیری بر اقتصاد جهانی نیز تأثیرت نامطلوب بسیار زیادی به همراه داشته است. بر اساس برآورد صندوق بینالمللی پول (International Monetary Fund (IMF))، متوسط تولید ناخالص جهانی (Gross Domestic Product (GDP)) از سال 2019 تا 2020 به اندازۀ 3/9 درصد کاهش یافت که این درصد کمترین میزان از زمان رکود بزرگ شناخته شده است [3]. یکی از شایعترین علل هزینههای سنگین بیماری کووید 19، پذیرش و مراقبت بیماران در بخش مراقبتهای ویژه و فرا-هم آوردن دستگاه تهویه مکانیکی برای آنها بود که این امر منجر به کاهش بهرهوری بیمارستانها شد [4].
ویروس کرونا از طریق قطرات، تماس و گاهی اوقات هوا منتقل میشود [8-5]. بنابراین، میزان انتقال این ویروس از فردی به فرد دیگر در بیمارستانها و مراکز درمانی بسیار بیشتر است [9]. شواهد حاکی از آن است که حتی افراد بدون علائم یا با علائم خفیف نیز در گسترش و شیوع این بیماری نقش دارند [1]. از ابتدای همهگیری کرونا، رایجترین راهکارهایی که در سرتاسر جهان برای مهار شیوع این بیماری اجرا شد، عبارت بودند از: انجام آزمایشهای تشخیصی پیشرفته، ردیابی تماس، جداسازی افراد آلوده به ویروس، فاصلهگذاری اجتماعی، محدودیت در سفر، دورکاری، قرنطینه و تعطیلی ادارات و مدارس [10].
همهگیری سارس نقش محافتی ماسکها در برابر سارس و سایر عفونتهای ویروسی را نشان داده بود. از اینرو، WHO در تاریخ هفتم ژوئیه 2020 ماسک و بهداشت دستها را بهعنوان یکی از اقدامات پیشگیرانۀ مهم در مهار بیماری کووید 19 توصیه کرد [9،11]. در آن زمان، از جمله توصیههایی که برای کنترل شیوع بیماری مذکور با تردید مواجه شده بود، استفاده از ماسک، عینک و فاصلۀ اجتماعی بهویژه در مکانهای عمومی بود [2]. بنابراین، استفاده از تجهیزات حفاظت شخصی (Personal Protective Equipment (PPE)) برای جلوگیری از انتشار بیماری کووید 19 بحثبرانگیز بوده است و سازمانهای مختلف دستورالعملهای متفاوتی را در این زمینه منتشر کردهاند. ابزار حفاظت شخصی به تجهیزات و پوششهای محافظتی اطلاق میشود که استفادهکننده را در برابر هرگونه خطرات سلامتی یا ایمنی در محل کار محافظت میکند. تجهیزات حفاظتی شخصی شامل مواردی چون کلاه ایمنی، دستکش، حفاظت از چشم، جلیقه ضد گلوله، کفش ایمنی، ماسک غواصی، محافظ گوش و تجهیزات تنفسی میباشد [6,12]. به گفتۀ برخی از سازمانها، تنها افراد بیمار ملزم به استفاده از ماسک بودند و ضرورتی برای سایر افراد جامعه برای استفاده از این ابزار محافظی جود نداشت [13]. این در حالی بود که مرکز کنترل و پیشگیری از بیماریها آمریکا (Center for Disease Control and Prevention (CDC)) و مرکز پیشگیری و کنترل بیماریهای اروپا (European Center for Disease Prevention and Control (ECDC)) استفاده از ماسکهای پارچهای و غیرپزشکی را در مکانهای عمومی برای پیشگیری و مهار بیماری کووید 19 توصیه کرده بودند. همچنین، بر اساس دستورالعمل WHO، استفاده از ماسک برای افراد بدون علامت در جامعه در همهگیریها [1] و ماسکهای جراحی برای کارکنان مراقبت بهداشتی توصیه شده است [2]. از طرفی، CDC پیشنهاد میکند که کارکنان مراقبت بهداشتی از ماسکهای تنفسی استفاده کنند [14].
مطالعات مرور نظاممند پیشین کارایی و اثربخشی استفاده از ماسک در کنار سایر ابزارهای حفاظت شخصی و نیز رعایت فاصلۀ فیزیکی در کارکنان مراقبت بهداشتی را ارزیابی کردهاند [15]. با این حال، مطالعات موجود نتایج متناقضی را ارائه و گزارش کردهاند. بر اساس نتایج برخی از مطالعات، استفاده از ماسک بسیار مؤثر است و میتواند خطر ابتلا به عفونت ویروسی تنفسی را تا حد زیادی کاهش دهد [11،21-16]. در حالیکه برخی دیگر از مطالعات استفاده از این ابزار را تنها در حد محافظت مؤثر و مطالعات دیگر بدون هیچگونه تأثیری دانستهاند [22-24]. افزونبراین، تأثیر محافظتی ماسکهای N95 و یا مشابه آن بسیار بیشتر از ماسکهای پنبهای، پارچهای و یا جراحی یکبار مصرف گزارش شده است. فاصلهگذاری فیزیکی یکی دیگر از اقدامات اساسی در کنترل بیماری کووید 19 گزارش شده است که در آن هر فرد ملزم به رعایت حداقل شش فوت از دیگری است. پژوهشها حاکی از آن است که انتقال ویروس با فاصلۀ فیزیکی یک متر یا بیشتر در مقایسه با فاصلۀ کمتر از یک متر بسیار کمتر است. همچنین، فاصلۀ فیزیکی بیش از یک متر اثر محافظتی دارد و این حفاظت با افزایش فاصله افزایش مییابد [11]. تأثیر استفاده از تجهیزات چشمی نسبت به سایر ابزارها بهندرت بررسی شده است اما استفاده از این ابزارها در کاهش عفونتهای ویروسی بهویژه در مکانهای عمومی و شلوغ نیز مؤثر گزارش شده است [9،11].
بررسیها حاکی از آن است که مطالعات مروری نظاممند بسیاری در مورد عفونتهای ویروسی تنفسی بهویژه آنفولانزای فصلی و کووید 19 انجام گرفته است اما به دلیل یافتههای متناقض پژوهشهای مذکور در زمینۀ کارایی، اثربخشی، مقبولیت راهکارهای پیشنهادی و حفاظتی در برابر انتقال ویروس کووید 19 یا ویروسهای بتا، انجام یک مرور چتری در این زمینه ضروری بهنظر میرسد. از اینرو، مطالعۀ مرور چتری حاضر با هدف ارزیابی شواهد در مورد برخی از روشهای مؤثر پیشگیری از انتقال بیماری کووید 19 در مطالعات مروری نظاممند انجام شد.
روش ها
نویسندگان در مرور چتری حاضر از بیانیۀ پریزما استفاده کردهاند [25]. مرور چتری نوعی پژوهش مروری است که همۀ شواهد مرتبط با یک موضوع خاص را در پژوهشهای مروری موجود بررسی میکند [26]. پژوهش حاضر از سپتامبر 2021 و طی یکسال انجام شد. همچنین، به دلیل شیوع گستردۀ بیماری کرونا و حساسیتهای مربوطه، پروتوکل پژوهش در سامانه پروسپرو (PROSPERO) ثبت نشد.
راهبرد جستجو: بهمنظور بازیابی دادههای پژوهش، جستجوی پیشرفته در پایگاههای اطلاعاتی وبآوساینس، اسکاپوس، پابمد، کاکرین، امرالد، پروکوئست و موتور جستجوی گوگل اسکالر انجام گرفت (جدول1 در پیوست). نتایج بازیابی شده، آن دسته از مطالعات مروری را دربرمیگرفت که تا پایان نوامبر 2021 در مجلات علمی منتشر شده بودند. در مطالعات مذکور انواع ماسکها اعم از ماسکهای رویهای، ماسکهای پارچهای، ماسکهای صورت با فیلتراسیون بالا نظیر P2، N95، KN95، FFP2، محافظهای صورت و چشم نظیر شیلد و عینک، سایر ابزارهای محافظ شخصی نظیر دستکش و روپوش و در نهایت فاصلهگذاری فیزیکی و اجتماعی بررسی شد. در جستجوی انجامگرفته از عملگرهای بولی (AND, OR, NOT)، پرانتز و کوتاهسازی استفاده شد. لازم به ذکر است که راهبرد جستجو در پایگاههای اطلاعاتی منتخب در پیوست آمده است. نمونهای از کلیدواژگان استفاده شده شامل موارد زیر بودند. پس از استخراج مقالات، مطالعات تکراری با استفاده از نرمافزار اندنوت نسخه X8.2. حذف شد.
cloth mask, medical mask, surgical mask, face mask, face shield, N95, personal protective mask, PPE, filtering face piece, social distance, COVID-19, 2019 Novel Coronavirus Disease, COVID-19 Virus Disease
معیارهای ورود: معیارهای ورود برای مطالعه حاضر به شرح زیر هستند: 1) مطالعات به زبان انگلیسی باشند؛ 2) تنها مطالعات مرور نظاممند، مرور سریع و مرور دامنهای در نظر گرفته شدند به این دلیل که هدف اصلی این مطالعات ارائۀ یک سؤال پژوهشی کاملاً تعریفشده و اجرای روشهای مختلف کمی و کیفی برای تحلیل همۀ شواهد موجود در پاسخگویی به آن سؤال است. از اینرو، سایر انواع مطالعات مروری نظیر مرور اجمالی (Overview)، مرور متون (Literature review)، مرور وضعیت (State-of-the-Art) از مطالعه حذف شدند زیرا مطالعات مذکور عمدتاً توصیفی هستند و دامنۀ بسیار گستردهتری دارند؛ 3) مطالعاتی که به تاثیر و کاربرد انواع ماسکهای صورت، ابزارهای محافظت شخصی و فاصلهگذاری اجتماعی در دوران کووید 19 اشاره کرده باشند؛ 4) مطالعاتی که تمام متن آنها در دسترس باشد؛ 5) در مطالعات، عموم مردم جامعه، بیماران و یا کارکنان مراقبت سلامت بررسی شده باشند.
فرآیند غربالگری، ارزیابی انتقادی و استخراج دادهها: نخست، بهمنظور حذف مطالعات نامرتبط، عنوان و چکیدۀ همۀ مقالات بازیابیشده توسط دو محقق با استفاده از یک چکلیست استاندارد بررسی شد. سپس، دو پژوهشگر بهصورت جداگانه متون کامل مطالعات را بهمنظور تعیین واجد شرایط بودن آنها بررسی کردند. در فرآیند مذکور، همۀ اختلافنظرها (در صورت وجود) بین ارزیابان بهصورت بحث گروهی برطرف شد. در ادامه، سه نفر از پژوهشگران از هر مقالۀ واجد شرایط دادههایی نظیر اطلاعات کتابشناختی، اهداف، طرح پژوهش، جامعۀ پژوهش و نتایج را استخراج کردند و سپس پژوهشگران کلیه یافتهها را در جداول خلاصهسازی کرده و در سه دسته ماسک، ابزار حفاظت شخصی و فاصلهگذاری اجتماعی تقسیم کردند. همچنین، از نمودار پریزما بهمنظور گزارش بازیابی، استخراج و حذف مطالعات استفاده شد (شکل ۱).
ارزیابی کیفیت: پس از بازیابی مطالعات مروری مرتبط، از ابزار سنجش مرور نظاممند چندگانه (Assessment of Multiple Systematic Reviews 2 (AMSTAR 2)) بهمنظور ارزیابی نقادانه مطالعات استفاده شد [27]. همچنین، کیفیت کلی هر مرور بر اساس ابزار مذکور در چهار گروه طبقهبندی شد: گروه اول مطالعات با دربرداشتن یک یا هیچگونه ضعف غیراساسی (مطالعات با کیفیت بالا)، گروه دوم با داشتن بیش از یک ضعف غیراساسی ( کیفیت متوسط)، گروه سوم با داشتن یک ضعف مهم با و یا بدون ضعفهای غیراساسی (کیفیت پایین) و گروه چهارم با دربرداشتن بیش از یک ضعف اساسی با و یا بدون ضعفهای غیراساسی (بدون کیفیت). در ادامه، برای هر مطالعۀ مروری، 16 مورد از چکلیست ابزار مربوطه بررسی شد. بیشتر پاسخهای مربوط به موارد در چکلیست مذکور بهصورت بلی و خیر و برخی از آنها تا حدودی بله است. از میان 16 مورد در چکلیست، هفت مورد (دوم، چهارم، هفتم، یازدهم، سیزدهم و پانزدهم) بهعنوان موارد اساسی در نظر گرفته میشوند. علاوهبراین، چهار پژوهشگر بهصورت مستقل موارد مذکور را ارزیابی و در صورت اختلاف نظر، با بحث گروهی حل شد.
یافته ها
در نهایت، 45 مطالعه مروری شامل 15 مرور نظاممند و فراتحلیل، 13 مرور نظاممند، 12 مرور سریع، چهار مرور دامنهای و یک مورد مرور چتری انتخاب شد (شکل 1). بر اساس یافتهها، جمعیت مورد مطالعه در مطالعات منتخب عبارت بود از: کارکنان مراقبت بهداشتی (16 مطالعه)، عموم مردم (19 مطالعه)، کارکنان مراقبت بهداشتی به همراه عموم مردم و بیماران (دو مطالعه)، کارکنان مراقبت بهداشتی و عموم مردم (پنج مطالعه)، بیماران و عموم مردم (دو مطالعه) و کارکنان مراقبت بهداشتی و دانشجویان (یک مطالعه). بر این اساس، جامعۀ پژوهشی مطالعات مذکور را موارد مختلفی اعم از عموم مردم (شامل کودکان و بزرگسالان)، دانشآموزان و دانشجویان، اعضای خانوارها، افراد در معرض خطر عفونتهای ویروسی تنفسی، بیماران، افراد بدون علایم آنفلوانزا در تماس با افراد مبتلا، افراد علامتدار غیر مبتلا به کووید 19، کارکنان پزشکی، کارکنان مراقبت بهداشتی، کارکنان دندانپزشکی و چشمپزشکان تشکیل میداد.
شکل 2 جزئیات مربوط به ارزیابی کیفیت مطالعات منتخب را نشان میدهد. بر اساس چکلیست AMSTAR2 17 مطالعه با کیفیت بالا، دو مقاله با کیفیت متوسط، چهار مقاله با کیفیت پایین و 22 مقاله بدون کیفیت طبقهبندی شدند. از آنجا که 17 مقاله از نوع مرور نظاممند نبودند، برخی از معیارهای موجود در چکلیست مذکور برآورده نشد.
.PNG)
شکل۱. فرایند انتخاب مقالات بر اساس پریزما
ماسک بهعنوان یکی از روشهای محافظتی در برابر انتقال کووید 19: طبق جدول1 پیوست، بیشتر مطالعات مروری منتخب استفاده از ماسک را در پیشگیری از انتقال کووید 19 مؤثر دانستهاند [1،20، 28-46] که از این میان 12 مطالعه با کیفیت پایین، هشت مطالعه با کیفیت بالا و دو مطالعه با کیفیت متوسط بودند. بااینوجود، برخی از مطالعات هیچگونه اثر محافظتی را برای استفاده از ماسک در برابر عفونت کووید 19 گزارش نکرده بودند [50-47] (کیفیت بالا تعداد 9 مطالعه، کیفیت پایین با تعداد 8 مطالعه) و در یکی از مطالعات (کیفیت بالا) نیز دادههای کافی برای ارزیابی اثربخشی استفاده از ماسکهای صورت وجود نداشت [51]. برخی از مطالعات، تأثیر نوع ماسک را در جلوگیری از انتقال کووید 19 گزارش کردهاند. بهعنوان نمونه، در مطالعاتی مشخص شده است که تأثیر ماسک N95 بیشتر از ماسکهای جراحی [52] یا پزشکی [36] است ولی ماسکهای جراحی (کیفیت بالا) [53] یا پزشکی (کیفیت متوسط، کیفیت پایین) [54،55] تأثیر بسیار بیشتری نسبت به ماسکهای پارچهای داشتهاند. در حقیقت، از میان انواع مختلف ماسک، ماسکهای پارچهای با کمترین تأثیر (با کیفیت بالا، با کیفیت پایین) [56،57] و ماسکهای N95 با بیشترین تأثیر محافظتی (با کیفیت بالا، با کیفیت متوسط) [43،46] گزارش شدهاند. ماسکهای استاندارد بدون بافت نیز در پیشگیری از بیماری کووید 19 مؤثر شناخته شدهاند (کیفیت پایین) [32]. از منظر جمعیت استفادهکننده از ماسک نیز یافتهها نشان داد تأثیر پوشیدن ماسک در میان کارکنان مراقبت بهداشتی بیشتر از عموم جامعه بوده است (کیفیت پایین، با کیفیت بالا) [31، 52]. بااینحال، بر اساس برخی گزارشها استفاده از ماسک هم برای کارکنان مراقبت بهداشتی و هم برای افراد سالم در جامعه و بیماران مؤثر است (کیفیت پایین) [6].
ابزارهای محافظت شخصی بهعنوان یکی از روشهای محافظتی در برابر انتقال کوید 19: طبق جدول 2 پیوست، از منظر استفادۀ ترکیبی از ماسک و سایر روشهای حفاظتی، نتایج برخی از مطالعات با کیفیت پایین(5 مطالعه) و بسیار بالا (3 مطالعه) نشان داد که استفادۀ همزمان ماسک، بهداشت دستها و ضدعفونیکنندهها باعث اثربخشی بیشتر محافظت از انتقال کووید 19 میشود [9،35، 58،59]. علاوهبراین، ترکیب استفاده از ماسک با شیلد صورت (3مورد کیفیت پایین) [62-60] و ابزار محافظ چشمی (کیفیت پایین) [60] و نیز پوشیدن گان، دستکش به همراه ابزارهای محافظت چشمی در محیطهای مراقبتی بهداشتی توصیه شده است (دو مقاله با کیفیت پایین) [59،61].
فاصلهگذاری اجتماعی بهعنوان یکی از روشهای محافظت در برابر انتقال کووید 19: طبق جدول 3 پیوست، یافتههای یکی از مرورهای نظاممند نشان داد که بهرغم فقدان شواهد کافی در مورد فاصلهگذاری اجتماعی بهعنوان روش حفاظتی، روش مذکور برای حفاظت در برابر انتقال کووید 19 پیشنهاد میشود (بدون کیفیت) [59]. بااینوجود، در مطالعه دیگر فاصلۀ فیزیکی حداقل یک متر و یا دو متر و یا بیشتر مؤثر شناخته شده است (با کیفیت بالا) [11].
بحث
در مرور چتری حاضر، شواهد مرتبط با روشهای محافظتی مؤثر بر انتقال کووید 19 شامل استفاده از ابزارهای حفاظت چشم، ماسک و فاصلهگذاری فیزیکی و اجتماعی در جوامع عمومی، کارکنان مراقبت بهداشتی و بیماران در مرورهای نظاممند بررسی شد. بر اساس یافتههای مطالعۀ حاضر، 40 مطالعه تأثیر انواع مختلف ماسک اعم از پارچهای، جراحی، N95 و غیره را در پیشگیری از انتقال کووید 19 بررسی کردهاند که از این میان، 21 مقاله تأثیر مثبت استفاده از ماسک را تأیید کردند. سه مطالعه نیز نشان دادند که استفاده از ماسکهای پزشکی مؤثرتر از ماسکهای پارچهای است. همچنین، پنج مطالعه ماسکهای N95 را بهعنوان مؤثرترین ماسک معرفی کردند. در راستای نتایج پژوهش حاضر، بسیاری از مطالعههای پیشین نتایج مشابهی درخصوص تأثیرگذاری انواع ماسکها در پیشگیری از بیماری کووید 19 ارائه کردهاند [13،26،28، 33-30،58،60،63،64]. طبق مطالعۀ آبا [65]، ماسکها صرفنظر از نوع، محیط و فرد استفادهکننده، دو هدف محافظت از استفادهکنندگان و محافظت از سایر افراد را دنبال میکنند. بدین ترتیب، در صورت استفاده از ماسک توسط همۀ افراد در اماکن عمومی، مانعی مضاعف در برابر انتقال کووید 19 ایجاد خواهد شد. بااینحال، بر اساس یافتههای پژوهش حاضر، دو مطالعه تأثیر نداشتن استفاده از ماسکهای پارچهای و چهار مطالعۀ دیگر نبود رابطۀ معنادار در استفاده از ماسکهای جراحی، پزشکی و N95 را گزارش کردند. در راستای این گزارشها، در برخی از مطالعههای گذشته بیاثر بودن استفاده از ماسک در پیشگیری از انتقال کووید 19 تأیید نشده است [46،50] اما به دلایلی نظیر نداشتن قدرت آماری برای تأیید تأثیرگذاری مذکور در سطح اطمینان 95 درصد قابلیت تخمین بالایی نداشتهاند.
یکی دیگر از روشهای محافظتی در برابر انتقال کووید 19 تجهیزات محافظت شخصی است. بر اساس یافتههای برخی مطالعات، استفاده از ماسک، بهداشت دستها، روپوش، دستکش و محافظ صورت خطر انتقال این بیماری را کاهش میدهد و این امر با گزارش WHO همراستا است. سازمان بهداشت جهانیگزارش کرده است که استفادۀ از ماسک بهتنهایی نمیتواند سطح قابل قبولی از محافظت را فراهم آورد. از اینرو، ضروری است تا سایر اقدامات نظیر بهداشت دستها برای جلوگیری از انتقال کووید 19 بین افراد انجام شود [60،62، 66]. بهرغم وجود شواهد اندک در مورد تأثیر بهداشت دست بر پیشگیری از انتقال کووید 19، این روش همچنان بهعنوان یکی از مؤثرترین اقدامات در پیشگیری از بیماریهای عفونی در نظر گرفته میشود [67].
رعایت فاصلۀ اجتماعی و کاهش تماس انسانها در طول همهگیری یکی دیگر از راهبردهای رایج و مقرونبهصرفه در کنترل کووید 19 است که اقداماتی از قبیل محدودیتهای سفر، تعطیلی مدارس، پرهیز از تجمعات دستهجمعی، تعطیلی امور غیرضروری تجاری و عدم حضور در
پناهگاه حیوانات را در بر میگرفت [68]. بررسیها حاکی از آن بوده است که در برخی از مطالعات مربوط به فاصلهگذاری اجتماعی تنها پیشنهاد نویسندگان بوده و با قطعیت گزارش نشده است. بنابراین،
استفاده ترکیبی از چندین روش پیشگیری مؤثرتر در نظر گرفته شده است [9،57-59،61،62،69]. از طرفی، برخی مطالعات فاصلۀ اجتماعی را بهتنهایی بهعنوان روش محافظتی مناسب دانستهاند [9،57،70،71] به نحوی که از نظر آنها فاصلۀ یک متر یا بیشتر نقش بسیار زیادی را در کاهش انتقال ویروس داشته است [11]. این در حالی است که تعداد دیگری از مطالعات هیچگونه تأثیر پیشگیرانۀ خاصی برای فاصلهگذاری اجتماعی گزارش نکردهاند [72، 73]. از منظر آنها فاصلۀ اجتماعی تأثیر مثبتی ندارد و منجر به افزایش خشونتهای خانگی و مشکلات سلامت روان نظیر اضطراب و افسردگی نیز میشوند [72].
محدودیتها
از محدودیتهای پژوهش حاضر میتوان به موارد مختلفی اشاره کرد. بهعنوان نمونه، مطالعۀ کنونی از سپتامبر 2021 و به مدت یک سال انجام گرفته است. ازاینرو، به دنبال شیوع سریع بیماری کووید 19 و حساسیتهای مربوط به آن، پروتوکل در پایگاه پروسپرو ثبت نشده است. علاوهبراین، تنها مطالعات مرور نظاممند، مرور سریع و مرور دامنهای در نظر گرفته شدند و سایر انواع مطالعات مروری نظیر مرور اجمالی، مرور متون، مرور وضعیت از مطالعه حذف شدند. همچنین، دسترسی به متن کامل برخی از مطالعات امکانپذیر نبود که از پژوهش حذف شدند. لازم به ذکر است که عدم انجام فراتحلیل برروی مطالعات از محدودیتهای دیگر است.
نتیجه گیری
استفاده از روشهای محافظتی متعدد نظیر بهداشت دستها، پوشیدن ماسک و فاصلهگذاری فیزیکی و اجتماعی یک متر یا بیشتر انتقال کووید 19 را بهطرز قابل توجهی کاهش میدهد. بنابراین، به عموم جامعه پیشنهاد میشود که از ماسکهای سه لایۀ پزشکی استفاده کنند. بهتر است کارکنان مراقبت بهداشتی برای این منظور از ماسکهای N95، ماسکهای پزشکی و جراحی و نیز سایر ابزارهای محافظتی استفاده کنند. همچنین به نظر میرسد که به پژوهشهای بیشتری در قالب مطالعات کمی و کارآزماییهای بالینی نیاز است تا از طریق آنها جنبههای مختلف پیشگیری از بیماری کووید 19 بررسی شود. همچنین، پیشنهاد میشود تا محققان در پژوهشهای خود به بحث فاصلهگذاری اجتماعی و ابزارهای محافظت چشم بیشتر توجه نشان دهند تا در صورت بروز همهگیری دیگر بتوان با اطمینان از اثربخشی این روشها از آنها بهره برد.
پیوستها: راهبرد جستجو و جدول یافتهها
اعلانها
ملاحظات اخلاقی: نتایج مطالعۀ حاضر برگرفته از طرح پژوهشی با کد اخلاق IR.IUMS.REC.1400.676مصوب کمیته اخلاق در پژوهش دانشگاه علوم پزشکی ایران است.
حمایت مالی: پژوهش حاضر برگرفته از طرح پژوهشی در دانشگاه علوم پزشکی ایران است که با حمایت مالی این دانشگاه انجام شده است.
تضاد منافع: نویسندگان اعلام میدارند که در پژوهش حاضر هیچگونه تضاد منافعی وجود ندارد.
مشارکت نویسندگان: اسدزندی: تحلیل داده، نگارش-پیشنویس، تأیید نهایی؛ اعلا: طراحی مطالعه، تحلیل داده، نگارش-پیشنویس، تأیید نهایی؛ مالگرد: طراحی مطالعه، تحلیل داده، نگارش-پیشنویس، تأیید نهایی؛ سلیمانوندی آذر: تحلیل داده، نگارش-پیشنویس، تأیید نهایی؛ سنجری: طراحی مطالعه؛ حبیبی: گردآوری داده، تأیید نهایی. لازم به ذکر است، همۀ نویسندگان نسخۀ نهایی را مطالعه و تأیید کردهاند.
رضایت برای انتشار: مورد ندارد.
دسترسی به دادهها: تمام دادهها در متن و پیوستهای مربوطه گزارش شدهاند.
استفاده از هوش مصنوعی: مورد ندارد.
قدردانی: مقالۀ حاضر حاصل بخشی از طرح تحقیقاتی با عنوان « بررسی اثر ماسک، فاصله اجتماعی و حفاظت چشم در پیشگیری از بیماری کوید-۱۹ مطالعه مرور چتری پژوهش های مرور نظام مند» مصوب دانشگاه علوم پزشکی ایران، در سال 1400 با کد طرح 21769-90-2- 1400 است.
استفاده ترکیبی از چندین روش پیشگیری مؤثرتر در نظر گرفته شده است [9،57-59،61،62،69]. از طرفی، برخی مطالعات فاصلۀ اجتماعی را بهتنهایی بهعنوان روش محافظتی مناسب دانستهاند [9،57،70،71] به نحوی که از نظر آنها فاصلۀ یک متر یا بیشتر نقش بسیار زیادی را در کاهش انتقال ویروس داشته است [11]. این در حالی است که تعداد دیگری از مطالعات هیچگونه تأثیر پیشگیرانۀ خاصی برای فاصلهگذاری اجتماعی گزارش نکردهاند [72، 73]. از منظر آنها فاصلۀ اجتماعی تأثیر مثبتی ندارد و منجر به افزایش خشونتهای خانگی و مشکلات سلامت روان نظیر اضطراب و افسردگی نیز میشوند [72].
محدودیتها
از محدودیتهای پژوهش حاضر میتوان به موارد مختلفی اشاره کرد. بهعنوان نمونه، مطالعۀ کنونی از سپتامبر 2021 و به مدت یک سال انجام گرفته است. ازاینرو، به دنبال شیوع سریع بیماری کووید 19 و حساسیتهای مربوط به آن، پروتوکل در پایگاه پروسپرو ثبت نشده است. علاوهبراین، تنها مطالعات مرور نظاممند، مرور سریع و مرور دامنهای در نظر گرفته شدند و سایر انواع مطالعات مروری نظیر مرور اجمالی، مرور متون، مرور وضعیت از مطالعه حذف شدند. همچنین، دسترسی به متن کامل برخی از مطالعات امکانپذیر نبود که از پژوهش حذف شدند. لازم به ذکر است که عدم انجام فراتحلیل برروی مطالعات از محدودیتهای دیگر است.
نتیجه گیری
استفاده از روشهای محافظتی متعدد نظیر بهداشت دستها، پوشیدن ماسک و فاصلهگذاری فیزیکی و اجتماعی یک متر یا بیشتر انتقال کووید 19 را بهطرز قابل توجهی کاهش میدهد. بنابراین، به عموم جامعه پیشنهاد میشود که از ماسکهای سه لایۀ پزشکی استفاده کنند. بهتر است کارکنان مراقبت بهداشتی برای این منظور از ماسکهای N95، ماسکهای پزشکی و جراحی و نیز سایر ابزارهای محافظتی استفاده کنند. همچنین به نظر میرسد که به پژوهشهای بیشتری در قالب مطالعات کمی و کارآزماییهای بالینی نیاز است تا از طریق آنها جنبههای مختلف پیشگیری از بیماری کووید 19 بررسی شود. همچنین، پیشنهاد میشود تا محققان در پژوهشهای خود به بحث فاصلهگذاری اجتماعی و ابزارهای محافظت چشم بیشتر توجه نشان دهند تا در صورت بروز همهگیری دیگر بتوان با اطمینان از اثربخشی این روشها از آنها بهره برد.
پیوستها: راهبرد جستجو و جدول یافتهها
اعلانها
ملاحظات اخلاقی: نتایج مطالعۀ حاضر برگرفته از طرح پژوهشی با کد اخلاق IR.IUMS.REC.1400.676مصوب کمیته اخلاق در پژوهش دانشگاه علوم پزشکی ایران است.
حمایت مالی: پژوهش حاضر برگرفته از طرح پژوهشی در دانشگاه علوم پزشکی ایران است که با حمایت مالی این دانشگاه انجام شده است.
تضاد منافع: نویسندگان اعلام میدارند که در پژوهش حاضر هیچگونه تضاد منافعی وجود ندارد.
مشارکت نویسندگان: اسدزندی: تحلیل داده، نگارش-پیشنویس، تأیید نهایی؛ اعلا: طراحی مطالعه، تحلیل داده، نگارش-پیشنویس، تأیید نهایی؛ مالگرد: طراحی مطالعه، تحلیل داده، نگارش-پیشنویس، تأیید نهایی؛ سلیمانوندی آذر: تحلیل داده، نگارش-پیشنویس، تأیید نهایی؛ سنجری: طراحی مطالعه؛ حبیبی: گردآوری داده، تأیید نهایی. لازم به ذکر است، همۀ نویسندگان نسخۀ نهایی را مطالعه و تأیید کردهاند.
رضایت برای انتشار: مورد ندارد.
دسترسی به دادهها: تمام دادهها در متن و پیوستهای مربوطه گزارش شدهاند.
استفاده از هوش مصنوعی: مورد ندارد.
قدردانی: مقالۀ حاضر حاصل بخشی از طرح تحقیقاتی با عنوان « بررسی اثر ماسک، فاصله اجتماعی و حفاظت چشم در پیشگیری از بیماری کوید-۱۹ مطالعه مرور چتری پژوهش های مرور نظام مند» مصوب دانشگاه علوم پزشکی ایران، در سال 1400 با کد طرح 21769-90-2- 1400 است.
نوع مقاله: مروری |
موضوع مقاله:
مدیریت خدمات بهداشتی و درمانی
دریافت: 1403/11/14 | پذیرش: 1404/5/5 | انتشار: 1404/6/9
دریافت: 1403/11/14 | پذیرش: 1404/5/5 | انتشار: 1404/6/9
پیوست [PDF 492 KB] (55 دریافت)
فهرست منابع
1. Coclite D, Napoletano A, Gianola S, Del Monaco A, D'Angelo D, Fauci A, et al. Face mask use in the community for reducing the spread of COVID-19: A systematic review. Frontiers in Medicine. 2021;7:594269. [DOI:10.3389/fmed.2020.594269]
2. World Health Organization. Infection prevention and control during health care when novel coronavirus (nCoV) infection is suspected: interim guidance, 25 January 2020: World Health Organization; 2020 [cited 2021 June 6]. Available from: https://www.who.int/publications/i/item/10665-331495
3. Akbulaev N, Mammadov I, Aliyev V. Economic impact of COVID-19. Sylwan [Internet]. 2020 [cited 2021 June 21]; 164(5):[15-24 pp.]. Available from: https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=3649813
4. Richards F, Kodjamanova P, Chen X, Li N, Atanasov P, Bennetts L, et al. Economic burden of COVID-19: a systematic review. ClinicoEconomics and Outcomes Research. 2022;28(14):293-307.
https://doi.org/10.2147/CEOR.S338225 [DOI:10.2147/ceor.s338225]
5. Zou L, Ruan F, Huang M, Liang L, Huang H, Hong Z, et al. SARS-CoV-2 viral load in upper respiratory specimens of infected patients. New England Journal of Medicine. 2020;382(12):1177-9.
https://doi.org/10.1056/NEJMc2001737 [DOI:10.1056/nejmc2001737]
6. MacIntyre CR, Chughtai AA. A rapid systematic review of the efficacy of face masks and respirators against coronaviruses and other respiratory transmissible viruses for the community, healthcare workers and sick patients. International Journal of Nursing Studies. 2020;108:103629. [DOI:10.1016/j.ijnurstu.2020.103629]
7. Ong SWX, Tan YK, Chia PY, Lee TH, Ng OT, Wong MSY, et al. Air, surface environmental, and personal protective equipment contamination by severe acute respiratory syndrome coronavirus 2 (SARS-CoV-2) from a symptomatic patient. JAMA. 2020;323(16):1610-2. [DOI:10.1001/jama.2020.3227]
8. Zhan M, Qin Y, Xue X, Zhu S. Death from Covid-19 of 23 health care workers in China. New England Journal of Medicine. 2020;382(23):2267-8.
https://doi.org/10.1056/NEJMc2005696 [DOI:10.1056/nejmc2005696]
9. Mostafaei A, Sadeghi Ghyassi F, Mostafaei H, Abolhasanpour N, Naseri A, Sheikhaliopour Z, et al. Can wearing a face mask protect from COVID-19? a systematic review. Iranian Journal of Medical Microbiology. 2020;14(2):101-107. http://dx.doi.org/10.30699/ijmm.14.2.101 [DOI:10.30699/ijmm.14.2.101]
10. Najmi A, Nazari S, Safarighouzhdi F, MacIntyre CR, Miller EJ, H. Rashidi T. Facemask and social distancing, pillars of opening up economies. PloS One. 2021;16(4):e0249677. http://10.1371/journal.pone.0249677 [DOI:10.1371/journal.pone.0249677]
11. Chu DK, Akl EA, Duda S, Solo K, Yaacoub S, Schünemann HJ, et al. Physical distancing, face masks, and eye protection to prevent person-to-person transmission of SARS-CoV-2 and COVID-19: a systematic review and meta-analysis. The Lancet. 2020;395(10242):1973-87.
https://doi.org/10.1016/S0140-6736(20)31142-9 [DOI:10.1016/s0140-6736(20)31142-9]
12. Chen N, Zhou M, Dong X, Qu J, Gong F, Han Y, et al. Epidemiological and clinical characteristics of 99 cases of 2019 novel coronavirus pneumonia in Wuhan, China: a descriptive study. The Lancet. 2020;395(10223):507-13.
https://doi.org/10.1016/S0140-6736(20)30211-7 [DOI:10.1016/s0140-6736(20)30211-7]
13. Chughtai AA, Seale H, Islam MS, Owais M, Macintyre CR. Policies on the use of respiratory protection for hospital health workers to protect from coronavirus disease (COVID-19). International Journal of Nursing Studies. 2020;105:103567. [DOI:10.1016/j.ijnurstu.2020.103567]
14. Centers for Disease Control Prevention. Interim healthcare infection prevention and control recommendations for patients under investigation for 2019 novel coronavirus China: Centers for Disease Control Prevention; 2020 [cited 2021 June 24]. Available from: https://stacks.cdc.gov/view/cdc/85303/
15. Brainard J, Jones NR, Lake IR, Hooper L, Hunter PR. Community use of face masks and similar barriers to prevent respiratory illness such as COVID-19: a rapid scoping review. Eurosurveillance. 2020;25(49):2000725.
https://doi.org/10.2807/1560-7917.ES.2020.25.49.2000725 [DOI:10.2807/1560-7917.es.2020.25.49.2000725]
16. Wang M, Barasheed O, Rashid H, Booy R, El Bashir H, Haworth E, et al. A cluster-randomised controlled trial to test the efficacy of facemasks in preventing respiratory viral infection among Hajj pilgrims. Journal of Epidemiology and Global Health. 2015;5(2):181-9. [DOI:10.1016/j.jegh.2014.08.002]
17. Jefferson T, Del Mar CB, Dooley L, Ferroni E, Al-Ansary LA, Bawazeer GA, et al. Physical interventions to interrupt or reduce the spread of respiratory viruses. Cochrane Database of Systematic Reviews. 2020;2011(7):CD006207. [DOI:10.1002/14651858.CD006207.pub4]
18. Bin-Reza F, Lopez Chavarrias V, Nicoll A, Chamberland ME. The use of masks and respirators to prevent transmission of influenza: a systematic review of the scientific evidence. Influenza and Other Respiratory Viruses. 2012;6(4):257-67. [DOI:10.1111/j.1750-2659.2011.00307.x]
19. Barasheed O, Alfelali M, Mushta S, Bokhary H, Alshehri J, Attar AA, et al. Uptake and effectiveness of facemask against respiratory infections at mass gatherings: a systematic review. International Journal of Infectious Diseases. 2016;47:105-11. [DOI:10.1016/j.ijid.2016.03.023]
20. Liang M, Gao L, Cheng C, Zhou Q, Uy JP, Heiner K, et al. Efficacy of face mask in preventing respiratory virus transmission: a systematic review and meta-analysis. Travel Medicine and Infectious Disease. 2020;36:101751. [DOI:10.1016/j.tmaid.2020.101751]
21. Lee C I, Xiao FR, Hsu YW. AR book-finding behavior of users in library venue. Applied Sciences. 2020;10(20):7349. [DOI:10.3390/app10207349]
22. Cowling BJ, Zhou Y, Ip D, Leung G, Aiello AE. Face masks to prevent transmission of influenza virus: a systematic review. Epidemiology & Infection. 2010;138(4):449-56.
https://doi.org/10.1017/S0950268809991658 [DOI:10.1017/s0950268809991658]
23. MacIntyre CR, Chughtai AA. Facemasks for the prevention of infection in healthcare and community settings. BMJ. 2015;350. [DOI:10.1136/bmj.h694]
24. Benkouiten S, Brouqui P, Gautret P. Non-pharmaceutical interventions for the prevention of respiratory tract infections during Hajj pilgrimage. Travel Medicine and Infectious Disease. 2014;12(5):429-42. [DOI:10.1016/j.tmaid.2014.06.005]
25. Moher D, Liberati A, Tetzlaff J, Altman DG. Preferred reporting items for systematic reviews and meta-analyses: the PRISMA statement. PLOS Medicine. 2009;6(7):e1000097. http://10.1371/journal.pmed.1000097 [DOI:10.1371/journal.pmed.1000097]
26. Grant MJ, Booth A. A typology of reviews: An analysis of 14 review types and associated methodologies. Health Information & Libraries Journal. 2009;26(2):91-108. [DOI:10.1111/j.1471-1842.2009.00848.x]
27. Shea BJ, Reeves BC, Wells G, Thuku M, Hamel C, Moran J, et al. AMSTAR 2: A critical appraisal tool for systematic reviews that include randomised or non-randomised studies of healthcare interventions, or both. BMJ Open. 2017;358:j4008. [DOI:10.1136/bmj.j4008]
28. Abboah-Offei M, Salifu Y, Adewale B, Bayuo J, Ofosu-Poku R, Opare-Lokko EBA. A rapid review of the use of face mask in preventing the spread of COVID-19. International Journal of Nursing Studies Advances. 2021;3:100013. [DOI:10.1016/j.ijnsa.2020.100013]
29. Chetty T, Ramokolo V, Rees K, Kredo T, Balakrishna Y, Mathews C, et al. Rapid review of the effects of cloth and medical masks for preventing transmission of SARS-CoV-2 in community and household settings. South African Medical Journal. 2021;111(3):227-33.
https://doi.org/10.7196/SAMJ.2021.v111i3.15119 [DOI:10.7196/samj.2021.v111i3.15119]
30. Dehaghi BF, Ghodrati-Torbati A, Teimori G, Ghavamabadi LI, Jamshidnezhad A. Face masks vs. COVID-19: a systematic review. Investigación y Educación en Enfermería. 2020;38(2). [DOI:10.17533/udea.iee.v38n2e13]
31. Jain M, Kim ST, Xu C, Li H, Rose G. Efficacy and use of cloth masks: a scoping review. Cureus. 2020;12(9). [DOI:10.7759/cureus.10423]
32. Camargo MCd, Martinez-Silveira MS, Lima AA, Bastos BP, Santos DLd, Mota SEdC, et al. Effectiveness of the use of non-woven face mask to prevent coronavirus infections in the general population: a rapid systematic review. Ciencia & Saude Coletiva. 2020;25:3365-76. [DOI:10.1590/1413-81232020259.13622020]
33. Jones P, Roberts S, Hotu C, Kamona S. What proportion of healthcare worker masks carry virus? a systematic review. Emergency Medicine Australasia. 2020;32(5):823-9. [DOI:10.1111/1742-6723.13581]
34. de Araujo CM, Guariza-Filho O, Gonçalves FM, Basso IB, Schroder AGD, Cavalcante-Leão BL, et al. Front lines of the COVID-19 pandemic: what is the effectiveness of using personal protective equipment in health service environments?-a systematic review. International Archives of Occupational and Environmental Health. 2021;95(1):7-24. http://10.1007/s00420-021-01775-y [DOI:10.1007/s00420-021-01775-y]
35. Ollila HM, Partinen M, Koskela J, Savolainen R, Rotkirch A, Laine LT. Face masks to prevent transmission of respiratory diseases: Systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials. PLoS One. 2022;17(12):e0271517. http://10.1371/journal.pone.0271517 [DOI:10.1371/journal.pone.0271517]
36. Wu GH, Jiang P, Yuan H, Shi Y, Zhu XP. A systematic review and meta-analysis of the efficacy of medical masks and N95 respirators for protection against respiratory infectious diseases, including COVID-19 in medical staff. Science Journal of Public Health. 2020;10(3):45. [DOI:10.1016/j.pmedr.2023.102414]
37. Toomey EC, Conway Y, Burton C, Smith S, Smalle M, Chan X-HS, et al. Extended use or reuse of single-use surgical masks and filtering face-piece respirators during the coronavirus disease 2019 (COVID-19) pandemic: A rapid systematic review. Infection Control & Hospital Epidemiology. 2021;42(1):75-83. [DOI:10.1017/ice.2020.1243]
38. Yin X, Wang X, Xu S, He C. Comparative efficacy of respiratory personal protective equipment against viral respiratory infectious diseases in healthcare workers: a network meta-analysis. Public Health. 2021;190:82-8. [DOI:10.1016/j.puhe.2020.11.004]
39. Zorko DJ, Gertsman S, O'Hearn K, Timmerman N, Ambu-Ali N, Dinh T, et al. Decontamination interventions for the reuse of surgical mask personal protective equipment: a systematic review. Journal of Hospital Infection. 2020;106(2):283-94. [DOI:10.1016/j.jhin.2020.07.007]
40. Perski O, Szinay D, Corker E, Shahab L, West R, Michie S. Interventions to increase personal protective behaviours to limit the spread of respiratory viruses: a rapid evidence review and meta-analysis. British Journal of Health Psychology. 2022;27(1):215-64. [DOI:10.1111/bjhp.12542]
41. Tabatabaeizadeh SA. Airborne transmission of COVID-19 and the role of face mask to prevent it: a systematic review and meta-analysis. European Journal of Medical Research. 2021;26(1):1-6. [DOI:10.1186/s40001-020-00475-6]
42. Kampf G, Brüggemann Y, Kaba H, Steinmann J, Pfaender S, Scheithauer S, et al. Potential sources, modes of transmission and effectiveness of prevention measures against SARS-CoV-2. Journal of Hospital Infection. 2020;106(4):678-97. [DOI:10.1016/j.jhin.2020.09.022]
43. Long Y, Hu T, Liu L, Chen R, Guo Q, Yang L, et al. Effectiveness of N95 respirators versus surgical masks against influenza: a systematic review and meta-analysis. Journal of Evidence-Based Medicine. 2020;13(2):93-101. [DOI:10.1111/jebm.12381]
44. Brainard J, Jones N, Lake I, Hooper L, Hunter PR. Facemasks and similar barriers to prevent respiratory illness such as COVID-19: a rapid systematic review. Euro Surveill. 2020;25(49):2000725. https://10.2807/1560-7917.ES.2020.25.49.2000725 [DOI:10.2807/1560-7917.ES.2020.25.49.2000725]
45. Rohde D, Ahern S, Clyne B, Comber L, Spillane S, Walsh KA, et al. Effectiveness of face masks worn in community settings at reducing the transmission of SARS-CoV-2: a rapid review. Health Research Board Open Research. 2020;3:76. [DOI:10.12688/hrbopenres.13161.1]
46. Kim MS, Seong D, Li H, Chung SK, Park Y, Lee M, et al. Comparative efficacy of N95, surgical, medical, and non-medical facemasks in protection of respiratory virus infection: a living systematic review and network meta-analysis. Reviews in Medical Virology. 2021;32(5):e2336. http://10.2139/ssrn.3768550 [DOI:10.1002/rmv.2336]
47. Wang MX, Gwee SXW, Chua PEY, Pang J. Effectiveness of surgical face masks in reducing acute respiratory infections in non-healthcare settings: a systematic review and meta-analysis. Frontiers in Medicine. 2020;25(7):564280. [DOI:10.3389/fmed.2020.564280]
48. Agrawal V, Yadav SK, Agarwal P, Sharma D. Strategies for optimizing the use of PPE during surgery in COVID-19 pandemic: rapid scoping review of guidelines. Indian Journal of Surgery. 2021;83(1):17-27. [DOI:10.1007/s12262-020-02713-x]
49. Harouni MD, Fallahi-Khoshknab M. Comparing of surgical masks and N95 masks in prevention of influenza: a systematic review. Journal of Health Promotion Management (JHPM). 2020; 9(2):81-90. [In Persian]. Available from: http://jhpm.ir/article-1-745-en.html
50. Marasinghe KM. Face mask use among individuals who are not medically diagnosed with COVID-19: a lack of evidence for and against and implications around public health recommendations. International Journal of One Health. 2020;6(2):107-9. [DOI:10.14202/IJOH.2020.109-117]
51. Bakhit M, Krzyzaniak N, Scott AM, Clark J, Glasziou P, Del Mar C. Downsides of face masks and possible mitigation strategies: a systematic review and meta-analysis. BMJ Open. 2021;11(2):e044364. [DOI:10.1136/bmjopen-2020-044364]
52. Chou R, Dana T, Jungbauer R, Weeks C, McDonagh MS. Masks for prevention of respiratory virus infections, including SARS-CoV-2, in health care and community settings: a living rapid review. Annals of Internal Medicine. 2020;173(7):542-55.
https://doi.org/10.7326/M20-3213 [DOI:10.7326/m20-3213]
53. Nanda A, Hung I, Kwong A, Man VCM, Roy P, Davies L, et al. Efficacy of surgical masks or cloth masks in the prevention of viral transmission: systematic review, meta-analysis, and proposal for future trial. Journal of Evidence-Based Medicine. 2021;14(2):97-111. http://10.1111/jebm.12424 [DOI:10.1111/jebm.12424]
54. Daoud AK, Hall JK, Petrick H, Strong A, Piggott C. The potential for cloth masks to protect health care clinicians from SARS-CoV-2: a rapid review. The Annals of Family Medicine. 2021;19(1):55-62. [DOI:10.1370/afm.2640]
55. Mondal A, Das A, Goswami RP. Utility of cloth masks in preventing respiratory infections: a systematic review. medRxiv; 2021 [cited 2021 April 20]. Available from: https://www.medrxiv.org/content/10.1101/2020.05.07.20093864v1 [DOI:10.1101/2020.05.07.20093864]
56. Taminato M, Mizusaki-Imoto A, Saconato H, Franco ESB, Puga ME, Duarte ML, et al. Homemade cloth face masks as a barrier against respiratory droplets-systematic review. Acta Paulista de Enfermagem. 2020;33:eAPE20200103. http://10.37689/acta-ape/2020AR0103 [DOI:10.37689/acta-ape/2020AR0103]
57. Sharma SK, Mishra M, Mudgal SK. Efficacy of cloth face mask in prevention of novel coronavirus infection transmission: A systematic review and meta-analysis. Journal of Education and Health Promotion. 2020;28(9):192. [DOI:10.4103/jehp.jehp_533_20]
58. De Angelis G, Lohmeyer FM, Grossi A, Posteraro B, Sanguinetti M. Hand hygiene and facemask use to prevent droplet-transmitted viral diseases during air travel: a systematic literature review. BMC Public Health. 2021;21(1):1-9. [DOI:10.1186/s12889-021-10814-9]
59. Yuen E, Fried J, Salvador C, Gudis DA, Schlosser RJ, Nguyen SA, et al. Nonpharmacological interventions to reduce respiratory viral transmission: an evidence-based review with recommendations. Rhinology. 2021;59(2):114-32.
https://doi.org/10.4193/Rhin20.563 [DOI:10.4193/rhin20.563]
60. Samaranayake LP, Fakhruddin KS, Ngo HC, Chang JWW, Panduwawala C. The effectiveness and efficacy of respiratory protective equipment (RPE) in dentistry and other health care settings: a systematic review. Acta Odontologica Scandinavica. 2020;78(8):626-39. [DOI:10.1080/00016357.2020.1810769]
61. Tang SW, Romano MR, Wong DH, Montericcio A, Yip NK, Montalbano C, et al. The use of personal protective equipment in clinical ophthalmology during corona virus disease-2019: a review of international guidelines and literature. Current Opinion in Ophthalmology. 2020;31(5):435-46.
https://doi.org/10.1097/ICU.0000000000000691 [DOI:10.1097/icu.0000000000000691]
62. Godoy LRG, Jones AE, Anderson TN, Fisher CL, Seeley KM, Beeson EA, et al. Facial protection for healthcare workers during pandemics: a scoping review. BMJ Global Health. 2020;5(5):e002553. [DOI:10.1136/bmjgh-2020-002553]
63. Xiao J, Shiu EY, Gao H, Wong JY, Fong MW, Ryu S, et al. Nonpharmaceutical measures for pandemic influenza in nonhealthcare settings-personal protective and environmental measures. Emerging Infectious Diseases. 2020;26(5):967. http://dx.doi.org/10.3201/eid2605.190994 [DOI:10.3201/eid2605.190994]
64. Mondal A, Das A, Goswami RP. Utility of cloth masks in preventing respiratory infections: a systematic review. medRxiv. 2020. Available from: https://www.medrxiv.org/content/10.1101/2020.05.07.20093864v1 [DOI:10.1101/2020.05.07.20093864]
65. Kumar S. Corona virus outbreak: keep physical distancing, not social distancing: SSRN; 2020 [cited 2021 March 15]. Available from: https://milunesco.unaoc.org/mil-resources/corona-virus-outbreak-keep-physical-distancing-not-social-distancing/ [DOI:10.2139/ssrn.3568435]
66. Kim JH, Kim MY. Systematic literature review on Coronavirus infectious disease-19 and dental masks. Journal of Dental Hygiene Science. 2021;21(1):1-7. [DOI:10.17135/jdhs.2021.21.1.1]
67. Griswold DP, Gempeler A, Kolias AG, Hutchinson PJ, Rubiano AM. Personal protective equipment for reducing the risk of COVID-19 infection among healthcare workers involved in emergency trauma surgery during the pandemic: an umbrella review protocol. BMJ Open. 2021;11(3):e045598.
https://doi.org/10.1097/TA.0000000000003073 [DOI:10.1097/ta.0000000000003073]
68. Khosravizadeh O, Ahadinezhad B, Maleki A, Najafpour Z, Golmohammadi R. Social distance capacity to control the COVID-19 pandemic: a systematic review on time series analysis. International Journal of Risk & Safety in Medicine. 2022;33(1):5-22. [DOI:10.3233/JRS-210037]
69. Shaterian N, Abdi F, Kashani ZA, Shaterian N, Darvishmotevalli M. Facemask and respirator in reducing the spread of respiratory viruses; a systematic review. Archives of Academic Emergency Medicine. 2021;9(1):e56. [DOI:10.22037/aaem.v9i1.1286]
70. Wang X, Pasco RF, Du Z, Petty M, Fox SJ, Galvani AP, et al. Impact of social distancing measures on coronavirus disease healthcare demand, central Texas, USA. Emerging Infectious Diseases. 2020;26(10):2361. [DOI:10.3201/eid2610.201702]
71. Pedersen MJ, Favero N. Social distancing during the COVID‐19 pandemic: who are the present and future noncompliers? Public Administration Review. 2020;80(5):805-14. http://10.1111/puar.13240 [DOI:10.1111/puar.13240]
72. Adolph C, Amano K, Bang-Jensen B, Fullman N, Wilkerson J. Pandemic politics: Timing state-level social distancing responses to COVID-19. Journal of Health Politics, Policy and Law. 2021;46(2):211-33. [DOI:10.1215/03616878-8802162]
73. Abel T, McQueen D. The COVID-19 pandemic calls for spatial distancing and social closeness: not for social distancing. International Journal of Public Health. 2020;65(3):231. [DOI:10.1007/s00038-020-01366-7]
ارسال پیام به نویسنده مسئول
| بازنشر اطلاعات | |
 |
این مقاله تحت شرایط Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License قابل بازنشر است. |
