جلد 28، شماره 1 - ( 3-1404 )
جلد 28 شماره 1 صفحات 119-109 |
برگشت به فهرست نسخه ها
Download citation:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
eisavi M, ranjbar fallah M, motaghi S, taheri F. The impact of economic convergence between Iran and selected middle eastern countries on health tourism in Iran. jha 2025; 28 (1) :109-119
URL: http://jha.iums.ac.ir/article-1-4588-fa.html
URL: http://jha.iums.ac.ir/article-1-4588-fa.html
عیسوی محمود، رنجبر فلاح محمدرضا، متقی سمیرا، طاهری فاطمه. تأثیر همگرایی اقتصادی ایران و کشورهای منتخب خاورمیانه بر گردشگری سلامت در ایران. فصلنامه مدیریت سلامت. 1404; 28 (1) :109-119
محمود عیسوی1 
، محمدرضا رنجبر فلاح2 ، سمیرا متقی3 ، فاطمه طاهری4
، محمدرضا رنجبر فلاح2 ، سمیرا متقی3 ، فاطمه طاهری4
1- دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران.
2- پژوهشکده پولی و بانکی بانک مرکزی، تهران، ایران
3- دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران. ،S.motaghi@atu.ac.ir
4- دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی، تهران، ایران.
2- پژوهشکده پولی و بانکی بانک مرکزی، تهران، ایران
3- دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران. ،
4- دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی، تهران، ایران.
متن کامل [PDF 1291 kb]
(356 دریافت)
| چکیده (HTML) (701 مشاهده)
1) α ij m i m j d ij - 2
.PNG)
.PNG)
آزمون هاسمن: از آزمون هاسمن برای دو الگوی اثرات ثابت و تصادفی استفاده میشود. در رویکرد اثرات ثابت، تمامی متغیرهای اندیس i در جزء عرض از مبدأ قرار میگیرند ولی در رویکرد اثرات تصادفی، این متغیرها در دل جمله اخلال قرار میگیرند و جمله اخلال جدید دیگر لزوماً فروض کلاسیک را نداشته و مشکلآفرین خواهند شد.
آزمون هاسمن بهصورت معادله 4 مطرح میشود:
.PNG)
یافتهها
آزمون ریشه واحد لوین لین چو (LLC): این آزمون برای بررسی ایستایی دادههای پانل انجام میشود. در این آزمون، ابتدا یک مدل رگرسیون کمکی برآورد و پس از طی مراحل لازم، آماره
محاسبه و با مقادیر بحرانی جدول مقایسه میشود. سپس، در مورد قبول یا رد فرضیه H0 این آزمون قضاوت بهعمل میآید. لازم به یادآوری است که فرضیه صفر این آزمون بیانگر ناایستایی متغیر مورد نظر است. ازاینرو قبول فرضیه H0، به معنای ناایستایی متغیر و رد آن به معنای ایستایی متغیر میباشد. نتایج ایستایی متغیرها در جدول 1 در سطح 5درصد نشان میدهد که فرضیه صفر مبنی بر وجود ریشه واحد برای تمام متغیرها در سطح I(0) و I(1) ایستا هستند.
.PNG)
.PNG)
با توجه به نتایج مربوط به آزمونهای F لیمر و هاسمن، مدل موردنظر باید با استفاده از روش دادههای پانلی و روش اثرات تصادفی تخمین زده شود. نتایج برآورد مدل طی دوره زمانی 1995-2020 در جدول 4 آمده است.
جدول 4. نتایج تخمین تابع همگرایی ایران و کشورهای منتخب خاورمیانه بر گردشگری سلامت در ایران
محدودیتهای پژوهش
عدم دسترسی به دادههای دقیق و جامع درباره گردشگری سلامت و تعداد گردشگران پزشکی، هزینه و کیفیت خدمات درمانی میتواند بر نتایج تحلیل اثرگذار بوده باشد.
نتیجهگیری
همگرایی ایران با کشورهای منتخب خاورمیانه میتواند تأثیرات مثبتی بر گردشگری سلامت داشته باشد، بهطوریکه همگرایی اقتصادی میتواند به کاهش موانع سفر و تسهیل رفتوآمد بین کشورها کمک کند. این موضوع میتواند به افزایش تعداد گردشگران سلامت از کشورهای همسایه به ایران منجر شود. همچنین، همگرایی باعث تقویت روابط اقتصادی شده و همکاریهای اقتصادی تجاری میتواند به تبادل اطلاعات و تجربیات در زمینه خدمات درمانی و بهداشتی کمک کند و کیفیت خدمات را بهبود بخشد. از سویی دیگر، همگرایی میتواند به جذب سرمایهگذاریهای مشترک در بخش سلامت کمک کند و منجر به توسعه زیرساختها و فناوریهای جدید در ایران شود. همکاری با کشورهای دیگر میتواند به تبادل دانش و فناوریهای نوین در حوزه پزشکی کمک کند و کیفیت خدمات درمانی را افزایش دهد. در نهایت، همگرایی میتواند به افزایش رقابت در خدمات درمانی منجر شود و این موضوع به بهبود کیفیت و کاهش هزینهها کمک میکند. باتوجهبه توان چشمگیر گردشگری سلامت در ایران، تدوین راهبرد مدون و جامع برای توسعه این صنعت ضروری است. بنابراین، همگرایی ایران با کشورهای منتخب خاورمیانه میتواند تأثیرات مثبتی بر گردشگری سلامت داشته باشد، به شرطی که عوامل اقتصادی و جغرافیایی بهدرستی مدیریت شوند. بهبود زیرساختها، کاهش هزینهها و تسهیل سفرها به جذب بیشتر گردشگران سلامت میانجامد.
اعلانها
ملاحظات اخلاقی: مورد ندارد.
حمایت مالی: این پژوهش هیچگونه حمایت مالی نداشته است.
تقدیر و تشکر: نویسندگان مراتب تشکر را از تمام کسانی که در این پژوهش همکاری کردند، اعلام میکنند
متن کامل: (35 مشاهده)
مقدمه
توسعه بهعنوان فرایند تکاملی درونزای بلندمدت منجر به رشد اقتصادی مداوم، کاهش نابرابریها و محرومیتزدایی میشود [1]. دستیابی به رشد مناسب و شناخت عوامل مؤثر بر آن همواره از مهمترین موضوعات مطرح شده در اقتصاد میباشد[2]. همگرایی مشخصه کلیدی مدل رشد محسوب میشود. همگرایی از نظر لغوی به مفهوم تشکیل یک کل به وسیله اجزاء است. در جهان پرتلاطم امروز یکی از ضروریترین حرکات، ایجاد زمینههای مناسب برای همکاری بین کشورهای منطقه است. منطقهای کردن عامل تقویت روابط اقتصادی، سیاسی، اجتماعی، فرهنگی، نظامی، بهداشت و سلامت بینالمللی است. همچنین، منطقهای کردن منجر به توسعه جامعه مدنی بهعنوان تجلیبخش یکی از مهمترین خواستههای ملت در جهت برقراری ارتباط مؤثر در حوزههای مختلف با ملل دیگر و نیز یکی از الزامات سازمان تجارت جهانی است تا کشورهای یک منطقه بتوانند با قابلیت و ظرفیت بهتر در سطح جهانی ایفای نقش کنند. در واقع، همگرایی منطقهای یکی از مؤثرترین راههایی است که باعث گسترش اقتصادهای ملی و پیوستن آنها به اقتصاد جهانی میشود [3].
امروزه توجه اکثر کشورهای جهان برای پیشرفت و توسعه خود به همگرایی منطقهای معطوف شده است و دلایل آن شامل جهانیشدن اقتصاد و لزوم همگراییهای سیاسی و اقتصادی بین کشورهای منطقه است. کشورها با قرارگیری در یک گروه، منافع منطقه و کشور را بهتر تأمین میکنند و میتوانند نقاط ضعف و نقصهای خود را بهتر برطرف نمایند [4]. یکی از الگوهای نسبتا موفق در منطقهگرایی در حوزه جغرافیایی اروپا بوده است که دیگر مناطق به پیروی از این الگو پرداختند. از جمله نفتا (Naphtha) در آمریکای شمالی، مرکوسور(Mercosur) در آمریکای لاتین، آسهآن (ASEAN) در جنوب شرق آسیا و چندین سازمان منطقهای که نمایانگر علاقمندی کشورهای منطقه به همگرایی بوده است [5]. بر این اساس، منطقهگرایی بر این مبنا استوار شد که رسیدن به یک وحدت جهانی در شرایط کنونی مشکل است و برای رسیدن به جهانی شدن باید ابتدا به دنبال عاملی برای پیوند در منطقه بود. از جمله عوامل پیونددهنده میتوان به اشتراک جغرافیایی، سیاسی، فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی اشاره کرد تا کشورهای یک منطقه بتوانند از امکانات خود با همکاری مشترک بهره برده و درکنار تامین کمبودهای یکدیگر، در زمینههای مختلف به سرمایهگذاری و تولید مشترک بپردازند [4]. نظریهپردازان همگرایی بهرغم اختلاف در تعاریف از ویژگیهای مشترک برخوردارند. بهطورکلی، آنها معتقدند افراد هنگامی رفتار همگرایانه در پیش خواهند گرفت که پیشبینی کنند با پاداشها و تنبیههای مشترکی روبهرو خواهند شد [6]. والت [7] معتقد است همگرایی یک دولت با دولتهای مشابه میتواند مشروعیت آن دولت را بهواسطه تعلق به یک مجموعه فکری بزرگتر افزایش دهد. پژوهشگرانی نظیر استیو اسپیگل و لوئیس کاتوری [8] تصریح میکنند: به هر میزان که شباهت شاخصهای سیاسی، اقتصادی و تشابه و تجانس بین ساختارهای سیاسی کشورها افزایش یابد، بخت بیشتری برای تحکیم همگرایی وجود خواهد داشت[8].
همگراییهای منطقهای علاوه بر اثرگذاری بر رشد اقتصادی کشورها در سطوح بالا، در سطوح میانبخشی و فرابخشی منجر به بهبود شاخصهای اقتصادی-اجتماعی و اثرگذاری بر آنها میشود که از آن جمله میتوان به گردشگری بهصورت عام و گردشگری سلامت بهصورت خاص اشاره کرد[9]. در کشورهای مختلف، انگیزه اصلی مسافرت بیماران متفاوت میباشد. مهمترین شاخص رشد گردشگری سلامت هزینه است. این شاخص در اکثر کشورهای توسعهیافته زیاد است که این خود از جمله عواملی است که موجب میشود مراجعهکنندگان برای درمان راهی کشورهای کمتر توسعهیافته شوند [10،11]. از سویی دیگر، تغییرات جمعیتی کشورهای توسعهیافته عامل افزایش قابلتوجه تقاضا برای مراقبت سلامت میباشد[12]. در بیشتر موارد، سیستم مراقبتهای پزشکی توانایی لازم را در برابر افزایش تقاضا ندارند و فهرستهای انتظار طولانیمدت و نیز هزینههای زیاد منجر به کاهش دسترسی میشود و بنابراین، افراد درمان خود را در کشورهای دیگر دنبال کنند [12،13]. اطمینان از کیفیت درمان یکی دیگر از علل انگیزه گردشگری سلامت است که باعث میشود بیماران (در بیشتر موارد، افراد ثروتمند) برای دریافت خدمات درمانی به کشورهای برخوردار از سیستم درمانی مناسب سفر کنند[11]. عواملی دیگر نظیر مجاز نبودن برخی درمانها و تجویزها در برخی کشورها، نزدیکی جغرافیایی و فرهنگی، تخصصهای پزشکی، قابلیت انتقال و اعتبار بیمه سلامت نیز از دلایل انتخاب مقاصد برای گردشگری سلامت است [14].
خاورمیانه منطقهای با جمعیت متنوع و طیف وسیعی از فرهنگها، تاریخها و خاستگاههای اجتماعی-اقتصادی است، بنابراین، رویکرد هر کشور در رابطه با مدیریت سلامت، دسترسی به مراقبتهای بهداشتی و هزینههای بهداشتی متفاوت است که این موضوع موجب نابرابری سلامت در سراسر منطقه شده است؛ بهطوریکه برخی کشورهای منطقه با ارتقا سیستمهای مراقبت بهداشتی خود بهبود سلامت افراد جامعه خود را در چند دهه گذشته فراهم آوردهاند؛ درحالیکه سیستمهای مراقبتهای بهداشتی برخی از کشورهای منطقه با مشکل مواجه است [15]. بهعنوان نمونه، سیستم مراقبتهای بهداشتی عربستان سعودی برای اتباع و مهاجران شاغل در بخش دولتی، مراقبتهای بهداشتی عمومی رایگان ارائه میدهد. امارات متحده عربی به دلیل ارائه خدمات پزشکی باکیفیت در زمینههای چشمپزشکی، مراقبت از دندان، درمان سرطان و جراحی زیبایی در سراسر جهان شناخته شده است که گردشگران پزشکی را از منطقه خاورمیانه و فراتر از آن جذب میکند [15]. از سویی دیگر، جنگهای جاری در یمن، ارائه خدمات بهداشتی اولیه به شهروندان را با مشکل مواجه کرده است. در سوریه نیز بیش از نیمی از بیمارستانها به دلیل جنگهای داخلی تخریب شده و سیستم مراقبتهای بهداشتی سوریه نیز به دلیل تحریمهای سیاسی، فاقد دارو و تجهیزات پزشکی لازم است [15]. علاوهبراین، ایران با ارائه خدمات درمانی پیشرفته نظیر درمانهای ناباروری در یزد، پیوند، جراحی زیبایی بهویژه رینوپلاستی، قلب و عروق، پیوند اعضا بهویژه کلیه، کاشت حلزون، قرنیه، کبد، درمان بیماریهای چشم، کاشت دندان و جراحی لثه در شهرهای شیراز، مشهد و تهران [16] و همچنین هزینههای درمان ارزانقیمت، کیفیت مناسب و نیز برابری خدمات پزشکی ایران با شیوهای نوین علم طب در جهان به یکی از قطبهای گردشگری برای بیماران تبدیل شده است [17،18].
بر این اساس، میتوان بیان کرد منطقه خاورمیانه شامل کشورهای کمتر توسعهیافته و درحالتوسعه است که از نظر تولید ناخالص داخلی، شاخصهای بهداشتی و ظرفیتها و پوشش سیستمهای بهداشتی با هم بسیار متفاوت هستند که منطقهگرایی یکی از راههای مؤثر برای بهرهمندی از ظرفیتهای موجود میباشد. با نظر به مطالب فوق، دلیل اصلی همگرایی و عدم همگرایی مخارج سلامت، همگرایی اقتصادی میباشد. بنابراین، انجام مطالعاتی در زمینه همگرایی منطقهای در زمینههای مختلف از جمله اقتصاد و سلامت میتواند از اهمیت ویژهای در راستای تأمین اهداف توسعه و پیشرفت برخوردار باشد. مطالعات زیادی در زمینه همگرایی مخارج سلامت در ملتهای توسعهیافته انجام شده است ولی این نوع مطالعات در جهان سوم کمتر مرسوم است. از سوی دیگر، مطالعات محدودی در مورد همگرایی پیامدهای سلامت بهطورکلی در یک مجموعه از کشورها انجام شده است. بنابراین، به دلیل اهمیت منطقهای کردن همگرایی سلامت بین کشورهای منتخب خاورمیانه و همچنین وجود خلأ پژوهشی در خصوص رویکرد و راهبرد ایران و کشورهای منتخب منطقه خاورمیانه، تحقیق در مورد این موضوع ضروری است. تحقیق حاضر باهدف بررسی تأثیر همگرایی ایران و کشورهای منتخب خاورمیانه بر گردشگری سلامت در ایران با استفاده از مدل جاذبه انجام شد.
روش
مقاله حاضر با رویکردی تحلیلی به بررسی تأثیر همگرایی ایران و کشورهای منتخب خاورمیانه بر گردشگری سلامت در ایران با استفاده از مدل جاذبه و نقش شاخصهای مختلف در دوره زمانی 1995-2020 میلادی پرداخته است. این پژوهش با استفاده از دادههای سالانه 11 کشور (اردن، امارات متحده عربی، بحرین، ترکیه، عربستان، عراق، عمان، قطر، کویت، لبنان، مصر) انجام شد. دلیل انتخاب این کشوها این است که بیشترین مراودات پزشکی را با کشور ایران داشته اند. آمار و اطلاعات مورد استفاده در این پژوهش از بانک جهانی، سازمان جهانی بهداشت، و وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی در طی دوره مورد مطالعه استخراج شده است.
به میزان جذب فاصله بین دو یا چند ماده تئوری جاذبه گفته میشود. تئوری جاذبه کلاسیک در فیزیک نیروی جاذبه بین دو ماده i و j را متناسب با وزن آنها و معکوس با مجذور فاصله بین این دو ماده بیان میکند.
توسعه بهعنوان فرایند تکاملی درونزای بلندمدت منجر به رشد اقتصادی مداوم، کاهش نابرابریها و محرومیتزدایی میشود [1]. دستیابی به رشد مناسب و شناخت عوامل مؤثر بر آن همواره از مهمترین موضوعات مطرح شده در اقتصاد میباشد[2]. همگرایی مشخصه کلیدی مدل رشد محسوب میشود. همگرایی از نظر لغوی به مفهوم تشکیل یک کل به وسیله اجزاء است. در جهان پرتلاطم امروز یکی از ضروریترین حرکات، ایجاد زمینههای مناسب برای همکاری بین کشورهای منطقه است. منطقهای کردن عامل تقویت روابط اقتصادی، سیاسی، اجتماعی، فرهنگی، نظامی، بهداشت و سلامت بینالمللی است. همچنین، منطقهای کردن منجر به توسعه جامعه مدنی بهعنوان تجلیبخش یکی از مهمترین خواستههای ملت در جهت برقراری ارتباط مؤثر در حوزههای مختلف با ملل دیگر و نیز یکی از الزامات سازمان تجارت جهانی است تا کشورهای یک منطقه بتوانند با قابلیت و ظرفیت بهتر در سطح جهانی ایفای نقش کنند. در واقع، همگرایی منطقهای یکی از مؤثرترین راههایی است که باعث گسترش اقتصادهای ملی و پیوستن آنها به اقتصاد جهانی میشود [3].
امروزه توجه اکثر کشورهای جهان برای پیشرفت و توسعه خود به همگرایی منطقهای معطوف شده است و دلایل آن شامل جهانیشدن اقتصاد و لزوم همگراییهای سیاسی و اقتصادی بین کشورهای منطقه است. کشورها با قرارگیری در یک گروه، منافع منطقه و کشور را بهتر تأمین میکنند و میتوانند نقاط ضعف و نقصهای خود را بهتر برطرف نمایند [4]. یکی از الگوهای نسبتا موفق در منطقهگرایی در حوزه جغرافیایی اروپا بوده است که دیگر مناطق به پیروی از این الگو پرداختند. از جمله نفتا (Naphtha) در آمریکای شمالی، مرکوسور(Mercosur) در آمریکای لاتین، آسهآن (ASEAN) در جنوب شرق آسیا و چندین سازمان منطقهای که نمایانگر علاقمندی کشورهای منطقه به همگرایی بوده است [5]. بر این اساس، منطقهگرایی بر این مبنا استوار شد که رسیدن به یک وحدت جهانی در شرایط کنونی مشکل است و برای رسیدن به جهانی شدن باید ابتدا به دنبال عاملی برای پیوند در منطقه بود. از جمله عوامل پیونددهنده میتوان به اشتراک جغرافیایی، سیاسی، فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی اشاره کرد تا کشورهای یک منطقه بتوانند از امکانات خود با همکاری مشترک بهره برده و درکنار تامین کمبودهای یکدیگر، در زمینههای مختلف به سرمایهگذاری و تولید مشترک بپردازند [4]. نظریهپردازان همگرایی بهرغم اختلاف در تعاریف از ویژگیهای مشترک برخوردارند. بهطورکلی، آنها معتقدند افراد هنگامی رفتار همگرایانه در پیش خواهند گرفت که پیشبینی کنند با پاداشها و تنبیههای مشترکی روبهرو خواهند شد [6]. والت [7] معتقد است همگرایی یک دولت با دولتهای مشابه میتواند مشروعیت آن دولت را بهواسطه تعلق به یک مجموعه فکری بزرگتر افزایش دهد. پژوهشگرانی نظیر استیو اسپیگل و لوئیس کاتوری [8] تصریح میکنند: به هر میزان که شباهت شاخصهای سیاسی، اقتصادی و تشابه و تجانس بین ساختارهای سیاسی کشورها افزایش یابد، بخت بیشتری برای تحکیم همگرایی وجود خواهد داشت[8].
همگراییهای منطقهای علاوه بر اثرگذاری بر رشد اقتصادی کشورها در سطوح بالا، در سطوح میانبخشی و فرابخشی منجر به بهبود شاخصهای اقتصادی-اجتماعی و اثرگذاری بر آنها میشود که از آن جمله میتوان به گردشگری بهصورت عام و گردشگری سلامت بهصورت خاص اشاره کرد[9]. در کشورهای مختلف، انگیزه اصلی مسافرت بیماران متفاوت میباشد. مهمترین شاخص رشد گردشگری سلامت هزینه است. این شاخص در اکثر کشورهای توسعهیافته زیاد است که این خود از جمله عواملی است که موجب میشود مراجعهکنندگان برای درمان راهی کشورهای کمتر توسعهیافته شوند [10،11]. از سویی دیگر، تغییرات جمعیتی کشورهای توسعهیافته عامل افزایش قابلتوجه تقاضا برای مراقبت سلامت میباشد[12]. در بیشتر موارد، سیستم مراقبتهای پزشکی توانایی لازم را در برابر افزایش تقاضا ندارند و فهرستهای انتظار طولانیمدت و نیز هزینههای زیاد منجر به کاهش دسترسی میشود و بنابراین، افراد درمان خود را در کشورهای دیگر دنبال کنند [12،13]. اطمینان از کیفیت درمان یکی دیگر از علل انگیزه گردشگری سلامت است که باعث میشود بیماران (در بیشتر موارد، افراد ثروتمند) برای دریافت خدمات درمانی به کشورهای برخوردار از سیستم درمانی مناسب سفر کنند[11]. عواملی دیگر نظیر مجاز نبودن برخی درمانها و تجویزها در برخی کشورها، نزدیکی جغرافیایی و فرهنگی، تخصصهای پزشکی، قابلیت انتقال و اعتبار بیمه سلامت نیز از دلایل انتخاب مقاصد برای گردشگری سلامت است [14].
خاورمیانه منطقهای با جمعیت متنوع و طیف وسیعی از فرهنگها، تاریخها و خاستگاههای اجتماعی-اقتصادی است، بنابراین، رویکرد هر کشور در رابطه با مدیریت سلامت، دسترسی به مراقبتهای بهداشتی و هزینههای بهداشتی متفاوت است که این موضوع موجب نابرابری سلامت در سراسر منطقه شده است؛ بهطوریکه برخی کشورهای منطقه با ارتقا سیستمهای مراقبت بهداشتی خود بهبود سلامت افراد جامعه خود را در چند دهه گذشته فراهم آوردهاند؛ درحالیکه سیستمهای مراقبتهای بهداشتی برخی از کشورهای منطقه با مشکل مواجه است [15]. بهعنوان نمونه، سیستم مراقبتهای بهداشتی عربستان سعودی برای اتباع و مهاجران شاغل در بخش دولتی، مراقبتهای بهداشتی عمومی رایگان ارائه میدهد. امارات متحده عربی به دلیل ارائه خدمات پزشکی باکیفیت در زمینههای چشمپزشکی، مراقبت از دندان، درمان سرطان و جراحی زیبایی در سراسر جهان شناخته شده است که گردشگران پزشکی را از منطقه خاورمیانه و فراتر از آن جذب میکند [15]. از سویی دیگر، جنگهای جاری در یمن، ارائه خدمات بهداشتی اولیه به شهروندان را با مشکل مواجه کرده است. در سوریه نیز بیش از نیمی از بیمارستانها به دلیل جنگهای داخلی تخریب شده و سیستم مراقبتهای بهداشتی سوریه نیز به دلیل تحریمهای سیاسی، فاقد دارو و تجهیزات پزشکی لازم است [15]. علاوهبراین، ایران با ارائه خدمات درمانی پیشرفته نظیر درمانهای ناباروری در یزد، پیوند، جراحی زیبایی بهویژه رینوپلاستی، قلب و عروق، پیوند اعضا بهویژه کلیه، کاشت حلزون، قرنیه، کبد، درمان بیماریهای چشم، کاشت دندان و جراحی لثه در شهرهای شیراز، مشهد و تهران [16] و همچنین هزینههای درمان ارزانقیمت، کیفیت مناسب و نیز برابری خدمات پزشکی ایران با شیوهای نوین علم طب در جهان به یکی از قطبهای گردشگری برای بیماران تبدیل شده است [17،18].
بر این اساس، میتوان بیان کرد منطقه خاورمیانه شامل کشورهای کمتر توسعهیافته و درحالتوسعه است که از نظر تولید ناخالص داخلی، شاخصهای بهداشتی و ظرفیتها و پوشش سیستمهای بهداشتی با هم بسیار متفاوت هستند که منطقهگرایی یکی از راههای مؤثر برای بهرهمندی از ظرفیتهای موجود میباشد. با نظر به مطالب فوق، دلیل اصلی همگرایی و عدم همگرایی مخارج سلامت، همگرایی اقتصادی میباشد. بنابراین، انجام مطالعاتی در زمینه همگرایی منطقهای در زمینههای مختلف از جمله اقتصاد و سلامت میتواند از اهمیت ویژهای در راستای تأمین اهداف توسعه و پیشرفت برخوردار باشد. مطالعات زیادی در زمینه همگرایی مخارج سلامت در ملتهای توسعهیافته انجام شده است ولی این نوع مطالعات در جهان سوم کمتر مرسوم است. از سوی دیگر، مطالعات محدودی در مورد همگرایی پیامدهای سلامت بهطورکلی در یک مجموعه از کشورها انجام شده است. بنابراین، به دلیل اهمیت منطقهای کردن همگرایی سلامت بین کشورهای منتخب خاورمیانه و همچنین وجود خلأ پژوهشی در خصوص رویکرد و راهبرد ایران و کشورهای منتخب منطقه خاورمیانه، تحقیق در مورد این موضوع ضروری است. تحقیق حاضر باهدف بررسی تأثیر همگرایی ایران و کشورهای منتخب خاورمیانه بر گردشگری سلامت در ایران با استفاده از مدل جاذبه انجام شد.
روش
مقاله حاضر با رویکردی تحلیلی به بررسی تأثیر همگرایی ایران و کشورهای منتخب خاورمیانه بر گردشگری سلامت در ایران با استفاده از مدل جاذبه و نقش شاخصهای مختلف در دوره زمانی 1995-2020 میلادی پرداخته است. این پژوهش با استفاده از دادههای سالانه 11 کشور (اردن، امارات متحده عربی، بحرین، ترکیه، عربستان، عراق، عمان، قطر، کویت، لبنان، مصر) انجام شد. دلیل انتخاب این کشوها این است که بیشترین مراودات پزشکی را با کشور ایران داشته اند. آمار و اطلاعات مورد استفاده در این پژوهش از بانک جهانی، سازمان جهانی بهداشت، و وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی در طی دوره مورد مطالعه استخراج شده است.
به میزان جذب فاصله بین دو یا چند ماده تئوری جاذبه گفته میشود. تئوری جاذبه کلاسیک در فیزیک نیروی جاذبه بین دو ماده i و j را متناسب با وزن آنها و معکوس با مجذور فاصله بین این دو ماده بیان میکند.
تجارت دوجانبه کشورها ممکن است تحت عواملی همچون امور فرهنگی، سیاست، قومی، تاریخی و غیره قرار گیرد که بهطور مستقیمً قابلمشاهده نیستند و وارد مدل نمیشوند. بنابراین، جهت رفع این مشکل، باید جملهای بهغیراز عرض از مبدأ در مدل وجود داشته است که مبین اثرات مختص هر کشور باشد. به همین منظور، در سالهای اخیر از روش برآورد دادههای پانلی در مدلهای جاذبه استفاده میشود که اثرات انفرادی را وارد مدل مینماید و مجموعهای ترکیبی از دادههای سری زمانی و مقطعی میباشد. برای تشخیص مدلهای دادههای پانلی، آزمونهایی به شرح زیر وجود دارد.
آزمون ریشه واحد: آزمونهایی همچون؛ لوین، لین و چویی (LLC)، برای بررسی آزمون ریشه واحد مشترک در دادههای پانلی مورداستفاده قرار میگیرند. فرض مهم این آزمونها وجود یک ریشه واحد مشترک برای همه مقاطع و یا خوشهها است بهطوریکه پارامترi i i i i
آزمون ریشه واحد: آزمونهایی همچون؛ لوین، لین و چویی (LLC)، برای بررسی آزمون ریشه واحد مشترک در دادههای پانلی مورداستفاده قرار میگیرند. فرض مهم این آزمونها وجود یک ریشه واحد مشترک برای همه مقاطع و یا خوشهها است بهطوریکه پارامتر
آزمون F لیمر: در دادههای پانلی، قبل از برآورد مدل باید اطمینان حاصل نمود که امکان تخمین مدل با عرض از مبدأ و شیب یکسان برای تمام واحدها وجود ندارد. برای این منظور، از آماره F بهصورت معادله 3 استفاده میشود:
در آزمون F، فرضیه صفر یکسان بودن عرض از مبدأها در مقابل فرضیه مخالف، ناهمسانی عرض از مبدأها (دادههای پانلی) قرار میگیرد. گر F محاسبه شده از F جدول بزرگتر باشد، فرض صفر رد میشود. بنابراین، استفاده از روش دادههای پانلی مناسبتر است و اگر F محاسبه شده از F مربوطه در جدول کوچکتر باشد، آنگاه فرض صفر را نمیتوان رد کرد.
آزمون هاسمن: از آزمون هاسمن برای دو الگوی اثرات ثابت و تصادفی استفاده میشود. در رویکرد اثرات ثابت، تمامی متغیرهای اندیس i در جزء عرض از مبدأ قرار میگیرند ولی در رویکرد اثرات تصادفی، این متغیرها در دل جمله اخلال قرار میگیرند و جمله اخلال جدید دیگر لزوماً فروض کلاسیک را نداشته و مشکلآفرین خواهند شد.
آزمون هاسمن بهصورت معادله 4 مطرح میشود:
فرضیه H 0 H 0
در این تحقیق، از مدل جاذبه تعمیمیافته استفاده شد که به دلیل تشابه قانون جاذبه نیوتن (NewtownGravity Low) به این مدل، تابعی مستقیم از اندازه جرم دو جسم و تابعی معکوس از فاصله بین آنها در نظر گرفته میشود (معادله 5):
5) F=(G0(M1.M2 ̸ D2))
در مدل جاذبه، عنوان شده است که جریانهای تجارت دوجانبه بر اندازههای اقتصادی دو کشور بهطور مثبت و بر مسافت بین آنها بهطور منفی بستگی دارد. شکل ساده مدل جاذبه بهصورت معادله 6 تعریف میشود.
6) Tij=A0(Yi.Yj ̸ Dij)
در مدل استاندارد جاذبه، تجارت بین دو کشور از حجم اقتصاد تأثیر مثبت و از فاصله بین آنها تأثیر منفی میپذیرد. ازآنجاییکه الگوی جاذبه از انعطافپذیری بالایی برخوردار است متغیرهای اضافی مانند جمعیت، شاخص نزدیکی ارتباط فرهنگی و مرز متعارف نیز به الگو اضافه میشود. نمونهای از این مدل در معادله 7 آمده است:
7) Log (Trade)ijt = a0 + a1 Log GDPit + a2 Log GDPjt + a3 Log POPit + a4 Log POPjt + a5 Log Dij + a6 Log Hit + a7 Log Hjt + a8 Log Exrit + a9 Log Exrjt + a10 (AU)ij + Ɛt
Tradeijt = تجارت خدمات سلامت کشورهای ایران (i) و کشورهای منتخب خاورمیانه (j) در دوره زمانی t، در حکم شاخص گردشگری سلامت
GDPit = اندازه اقتصادی کشور i در دوره زمانی t
GDPjt = اندازه اقتصادی کشور j در دوره زمانی t
POPit = میزان جمعیت i در دوره زمانی t
POPjt = میزان جمعیت j در دوره زمانی t
Dij = فاصله کشور i نسبت به کشور j
Hit = هزینه سلامت کشور i
Hjt = هزینه سلامت کشور j
Exrit = نرخ ارز کشور i در دوره زمانی t
Exrjt = نرخ ارز کشور j در دوره زمانی t
AUij = اتحادیه فرضی خاورمیانه
Ɛt = جمله اخلال
متغیر وابسته شامل تجارت خدمات سلامت ایران (i) و سایر کشورهای خاورمیانه (j) در حکم گردشگری سلامت (نقلمکان مصرفکنندگان به ایران) است. متغیرهای توضیحی نیز شامل موارد زیر است.
تولید ناخالص داخلی: بهترین متغیری که میتواند اندازه اقتصادی کشورها را نشان دهد متغیر تولید ناخالص داخلی است. با افزایش تولید ناخالص داخلی توانایی کشورها برای جذب و تولید محصولات بیشتر میشود؛ یعنی عرضه و تقاضا برای تجارت بین دو کشور بیشتر میشود [14].
جمعیت: جمعیت یکی از متغیرهایی است که بر میزان تجارت دوجانبه کشورها اثرگذار میباشد. به این معنا که این متغیر با افزایش و اتکا بازارهای داخلی باعث افزایش میزان تولیدات داخلی و افزایش صادرات و کاهش میزان واردات میشود[19].
نرخ ارز: نرخ ارز از دیگر متغیرهایی است که بر میزان تجارت کشورها مؤثر میباشد. افزایش نرخ ارز باعث افزایش درآمد برای کشور صادرکننده و گرانتر شدن کالاهای وارداتی و کاهش واردات برای کشور واردکننده می شود و این عوامل حجم جریان تجاری را تحتتأثیر قرار میدهند [19،15].
هزینه مخارج سلامت: یکی دیگر از عوامل اثرگذار در تجارت سلامت میان کشور ایران و سایر کشورهای منتخب خاورمیانه قیمت دریافت کالا و خدمات سلامت میباشد. این متغیر در تحقیق حاضر با عنوان هزینه مخارج سلامت نشان داده شده است. لازم به ذکر است که این هزینهها در مقاصد مختلف با وجود داشتن ساختارهای هزینهای مشابه به دلیل تفاوت در سطح قیمتها و نرخ ارز متفاوت است [16].
فاصله جغرافیایی: یکی از عوامل مهم در یک همگرایی اقتصادی فاصله جغرافیایی بین اعضا میباشد. در تمام مطالعاتی که با استفاده از مدل جاذبه انجام شده است ضریب فاصله منفی و بیانکننده آن است که با افزایش فاصله جغرافیایی بین دو کشور، روابط تجاری بین آنها کاهش مییابد زیرا هزینهها و مدت نقلوانتقال کالا افزایش مییابد [17].
متغیر مجازی اتحادیه فرضی خاورمیانه: از آنجاییکه با حذف یا کاهش موانع تعرفهای و غیرتعرفهای کشورهای عضو یک موافقتنامه اقتصادی انتظار دارند که تجارت بین آنها افزایش پیدا کند، میتوان پیشبینی کرد که اثر اتحادیه بر مبادلات تجاری بین دو کشور اثر مثبت دارد. اگر ایران با سایر کشورهای خاورمیانه عضو یک اتحادیه باشند، این متغیر دارای ارزش یک و در غیر این صورت، مقدار آن صفر خواهد بود.
در این تحقیق، از مدل جاذبه تعمیمیافته استفاده شد که به دلیل تشابه قانون جاذبه نیوتن (NewtownGravity Low) به این مدل، تابعی مستقیم از اندازه جرم دو جسم و تابعی معکوس از فاصله بین آنها در نظر گرفته میشود (معادله 5):
5) F=(G0(M1.M2 ̸ D2))
در مدل جاذبه، عنوان شده است که جریانهای تجارت دوجانبه بر اندازههای اقتصادی دو کشور بهطور مثبت و بر مسافت بین آنها بهطور منفی بستگی دارد. شکل ساده مدل جاذبه بهصورت معادله 6 تعریف میشود.
6) Tij=A0(Yi.Yj ̸ Dij)
در مدل استاندارد جاذبه، تجارت بین دو کشور از حجم اقتصاد تأثیر مثبت و از فاصله بین آنها تأثیر منفی میپذیرد. ازآنجاییکه الگوی جاذبه از انعطافپذیری بالایی برخوردار است متغیرهای اضافی مانند جمعیت، شاخص نزدیکی ارتباط فرهنگی و مرز متعارف نیز به الگو اضافه میشود. نمونهای از این مدل در معادله 7 آمده است:
7) Log (Trade)ijt = a0 + a1 Log GDPit + a2 Log GDPjt + a3 Log POPit + a4 Log POPjt + a5 Log Dij + a6 Log Hit + a7 Log Hjt + a8 Log Exrit + a9 Log Exrjt + a10 (AU)ij + Ɛt
Tradeijt = تجارت خدمات سلامت کشورهای ایران (i) و کشورهای منتخب خاورمیانه (j) در دوره زمانی t، در حکم شاخص گردشگری سلامت
GDPit = اندازه اقتصادی کشور i در دوره زمانی t
GDPjt = اندازه اقتصادی کشور j در دوره زمانی t
POPit = میزان جمعیت i در دوره زمانی t
POPjt = میزان جمعیت j در دوره زمانی t
Dij = فاصله کشور i نسبت به کشور j
Hit = هزینه سلامت کشور i
Hjt = هزینه سلامت کشور j
Exrit = نرخ ارز کشور i در دوره زمانی t
Exrjt = نرخ ارز کشور j در دوره زمانی t
AUij = اتحادیه فرضی خاورمیانه
Ɛt = جمله اخلال
متغیر وابسته شامل تجارت خدمات سلامت ایران (i) و سایر کشورهای خاورمیانه (j) در حکم گردشگری سلامت (نقلمکان مصرفکنندگان به ایران) است. متغیرهای توضیحی نیز شامل موارد زیر است.
تولید ناخالص داخلی: بهترین متغیری که میتواند اندازه اقتصادی کشورها را نشان دهد متغیر تولید ناخالص داخلی است. با افزایش تولید ناخالص داخلی توانایی کشورها برای جذب و تولید محصولات بیشتر میشود؛ یعنی عرضه و تقاضا برای تجارت بین دو کشور بیشتر میشود [14].
جمعیت: جمعیت یکی از متغیرهایی است که بر میزان تجارت دوجانبه کشورها اثرگذار میباشد. به این معنا که این متغیر با افزایش و اتکا بازارهای داخلی باعث افزایش میزان تولیدات داخلی و افزایش صادرات و کاهش میزان واردات میشود[19].
نرخ ارز: نرخ ارز از دیگر متغیرهایی است که بر میزان تجارت کشورها مؤثر میباشد. افزایش نرخ ارز باعث افزایش درآمد برای کشور صادرکننده و گرانتر شدن کالاهای وارداتی و کاهش واردات برای کشور واردکننده می شود و این عوامل حجم جریان تجاری را تحتتأثیر قرار میدهند [19،15].
هزینه مخارج سلامت: یکی دیگر از عوامل اثرگذار در تجارت سلامت میان کشور ایران و سایر کشورهای منتخب خاورمیانه قیمت دریافت کالا و خدمات سلامت میباشد. این متغیر در تحقیق حاضر با عنوان هزینه مخارج سلامت نشان داده شده است. لازم به ذکر است که این هزینهها در مقاصد مختلف با وجود داشتن ساختارهای هزینهای مشابه به دلیل تفاوت در سطح قیمتها و نرخ ارز متفاوت است [16].
فاصله جغرافیایی: یکی از عوامل مهم در یک همگرایی اقتصادی فاصله جغرافیایی بین اعضا میباشد. در تمام مطالعاتی که با استفاده از مدل جاذبه انجام شده است ضریب فاصله منفی و بیانکننده آن است که با افزایش فاصله جغرافیایی بین دو کشور، روابط تجاری بین آنها کاهش مییابد زیرا هزینهها و مدت نقلوانتقال کالا افزایش مییابد [17].
متغیر مجازی اتحادیه فرضی خاورمیانه: از آنجاییکه با حذف یا کاهش موانع تعرفهای و غیرتعرفهای کشورهای عضو یک موافقتنامه اقتصادی انتظار دارند که تجارت بین آنها افزایش پیدا کند، میتوان پیشبینی کرد که اثر اتحادیه بر مبادلات تجاری بین دو کشور اثر مثبت دارد. اگر ایران با سایر کشورهای خاورمیانه عضو یک اتحادیه باشند، این متغیر دارای ارزش یک و در غیر این صورت، مقدار آن صفر خواهد بود.
یافتهها
آزمون ریشه واحد لوین لین چو (LLC): این آزمون برای بررسی ایستایی دادههای پانل انجام میشود. در این آزمون، ابتدا یک مدل رگرسیون کمکی برآورد و پس از طی مراحل لازم، آماره
محاسبه و با مقادیر بحرانی جدول مقایسه میشود. سپس، در مورد قبول یا رد فرضیه H0 این آزمون قضاوت بهعمل میآید. لازم به یادآوری است که فرضیه صفر این آزمون بیانگر ناایستایی متغیر مورد نظر است. ازاینرو قبول فرضیه H0، به معنای ناایستایی متغیر و رد آن به معنای ایستایی متغیر میباشد. نتایج ایستایی متغیرها در جدول 1 در سطح 5درصد نشان میدهد که فرضیه صفر مبنی بر وجود ریشه واحد برای تمام متغیرها در سطح I(0) و I(1) ایستا هستند.جدول 1. نتایج آزمونLLC )حالت بدون عرض از مبدا و روند)
آزمون F لیمر: بهمنظور تخمین معادله 7، ابتدا برای تعیین وجود یا عدم وجود عرض از مبدأهای جداگانه برای هر یک از مقاطع، از آماره F استفاده شد. تایج آزمون F لیمر در جدول 2، نشان میدهد که مقدار عددی آماره F بزرگ میباشد و احتمال دادههای تلفیقی کمتر از 5 درصد میباشد. بنابراین فرضیه صفر مبنی بر استفاده از روش تکراری (pool) رد شده و فرضیه مخالف مبنی بر استفاده از روش دادههای پانل مورد قبول است.
آزمون F لیمر: بهمنظور تخمین معادله 7، ابتدا برای تعیین وجود یا عدم وجود عرض از مبدأهای جداگانه برای هر یک از مقاطع، از آماره F استفاده شد. تایج آزمون F لیمر در جدول 2، نشان میدهد که مقدار عددی آماره F بزرگ میباشد و احتمال دادههای تلفیقی کمتر از 5 درصد میباشد. بنابراین فرضیه صفر مبنی بر استفاده از روش تکراری (pool) رد شده و فرضیه مخالف مبنی بر استفاده از روش دادههای پانل مورد قبول است.
جدول 2. نتایج F لیمر
آزمون هاسمن: با توجه به دو روش اثرهای ثابت و اثرهای تصادفی، در برخی موارد نتایج تخمین بسیار متفاوت از یکدیگر خواهند شد. برای اینکه بتوان بین دو روش انتخابی تفاوت قایل شد از آزمون هاسمن استفاده میشود. فرضیه صفر این آزمون بیانگر پذیرش مدل اثرات تصادفی است. بر اساس نتایج جدول 3، احتمال دادهها بیشتر از 5 درصد است و بنابراین، فرضیه صفر را نمیتوان رد کرد و مدل تصادفی پذیرفته میشود.
جدول 3. آزمون هاسمن
با توجه به نتایج مربوط به آزمونهای F لیمر و هاسمن، مدل موردنظر باید با استفاده از روش دادههای پانلی و روش اثرات تصادفی تخمین زده شود. نتایج برآورد مدل طی دوره زمانی 1995-2020 در جدول 4 آمده است.
جدول 4. نتایج تخمین تابع همگرایی ایران و کشورهای منتخب خاورمیانه بر گردشگری سلامت در ایران
مقدار R2 96درصد میباشد که عنوان میکند متغیرهای توضیحی قادرند 96 درصد از تغییرات متغیر وابسته را توضیح دهند. متغیر تولید ناخالص داخلی کشورهای منتخب خاورمیانه دارای رابطه مثبت و معنیداری با گردشگری سلامت بین ایران و کشورهای منتخب خاورمیانه است، بهطوریکه به ازای یک درصد افزایش در تولید ناخالص داخلی کشورهای منتخب خاورمیانه میزان تقاضای گردشگری سلامت بین ایران و کشورهای منتخب خاورمیانه به میزان 04/0 درصد افزایش مییابد. رابطه متغیر تولید ناخالص داخلی کشور ایران با گردشگری سلامت در ایران و کشورهای منتخب خاورمیانه مثبت و معنیدار است، بهطوریکه بهازای یک درصد افزایش در تولید ناخالص داخلی ایران میزان جذب گردشگر سلامت در ایران و سایر کشورهای مورد بررسی 5/1درصد افزایش مییابد. می توان گفت هرگونه تغییر در میزان تولید ناخالص داخلی ایران و سایر کشورهای منتخب خاورمیانه تأثیرمعناداری بر میزان گردشگری سلامت در ایران دارد.
رابطه متغیر جمعیت کشورهای منتخب خاورمیانه با گردشگری سلامت بین ایران و کشورهای منتخب خاورمیانه مثبت و معنیدار میباشد. بهطوری بهازای یک درصد افزایش در جمعیت کشورهای منتخب خاورمیانه (جمعیت میانسال به بالا) میزان متقاضیان گردشگری سلامت بین این کشورها با ایران به میزان 5/0 درصد افزایش مییابد. همچنین، رابطه جمعیت ایران با میزان گردشگری سلامت بین ایران و سایر کشورهای خاورمیانه رابطه مثبت و معنیداری است، بهطوریکه میتوان گفت بهازای یک درصد افزایش در جمعیت کشور ایران، میزان گردشگری سلامت بین ایران و این کشورها به میزان 4/5 درصد افزایش مییابد.
رابطه بین متغیر نرخ ارز واقعی ایران با میزان گردشگری سلامت بین ایران و کشورهای منتخب خاورمیانه معنیدار نمیباشد. رابطه متغیر نرخ ارز کشورهای منتخب خاورمیانه با میزان گردشگری سلامت در ایران و سایر کشورهای موردبررسی تأثیر مثبت و معنیداری دارد، بهطوریکه میتوان گفت بهازای یک درصد افزایش در نرخ ارز سایر کشورهای منتخب تأثیر بهسزایی در میزان تقاضا برای گردشگری سلامت بین ایران و کشورهای خاورمیانه دارد. رابطه متغیر فاصله فیزیکی بین ایران و کشورهای منتخب خاورمیانه با میزان متقاضیان گردشگری در زمینه گردشگری سلامت بین ایران و سایر کشورهای منتخب منفی و معنیدار میباشد، بهطوریکه هرگونه افزایش در میزان فاصله جغرافیایی بین ایران و کشورهای منتخب خاورمیانه میزان درخواست برای گردشگری سلامت بین ایران و کشورهای خاورمیانه را به میزان 3/0 درصد کاهش میدهد. این موضوع حاکی از این است که کشورهای بافاصله فیزیکی بیشتر به تجارت کمتری تمایل دارند؛ زیرا هزینههای حملونقل مانع از همکاریهای زیاد اقتصادی است.
در رابطه با هزینه سلامت، میتوان عنوان کرد که این متغیر در کشورهای منتخب خاورمیانه با میزان تقاضای گردشگری سلامت بین ایران و سایر کشورهای مورد بررسی، تأثیر مثبت و معنیداری دارد، بهطوریکه میتوان گفت بهازای یک درصد افزایش در هزینه سلامت سایر کشورهای منتخب میزان تقاضا برای گردشگری سلامت بین ایران و کشورهای خاورمیانه به میزان 04/0 درصد افزایش مییابد. رابطه متغیر هزینه سلامت در ایران با جذب گردشگری سلامت بین ایران و کشورهای منتخب خاورمیانه منفی و معنیدار میباشد، بهطوریکه بهازای یک درصد افزایش در هزینه سلامت در ایران میزان جذب گردشگر سلامت بین ایران و کشورهای خاورمیانه به میزان 7/0 درصد کاهش مییابد.ضریب متغیر مجازی اتحادیه فرضی اقتصادی منطقه خاورمیانه بهصورت متغیر مجازی مورد بررسی قرار گرفت. بر اساس ضرایب تخمین زده شده، ضریب مربوط به اتحادیه فرضی اقتصادی منطقه خاورمیانه منفی و بیمعنی است.
بحث
در این مقاله، تأثیر همگرایی ایران و کشورهای منتخب خاورمیانه بر گردشگری سلامت در ایران در دوره زمانی 1995-2020 بررسی شد. با توجه به متغیرهای مورد بررسی در پژوهش، افزایش GDP کشورهای منتخب خاورمیانه میتواند به افزایش توان مالی مردم این کشورها منجر شود و در نتیجه تمایل آنها برای سفر به ایران برای خدمات درمانی و سلامت افزایش یابد که این موضوع میتواند به رشد گردشگری سلامت در ایران کمک کند. از طرفی، افزایش تولید ناخالص داخلی ایران میتواند با افزایش توان مالی مردم به افزایش تقاضا برای خدمات درمانی و سلامت در ایران منجر شود. از سویی دیگر، بهبود زیرساختهای بهداشتی و درمانی، جذب سرمایهگذاری خارجی در بخش سلامت و افزایش کیفیت خدمات درمانی و توسعه فناوریهای جدید ایران را به مقصدی جذاب برای متقاضیان گردشگری سلامت تبدیل میکند. بنابراین، در رابطه با متغیر تولید ناخالص داخلی میتوان بیان کرد که هرگونه تغییر در میزان تولید ناخالص داخلی ایران و سایر کشورهای منتخب خاورمیانه در زمینه سلامت اثر مثبت و معنیداری دراد که این نتایج با مطالعات شکیبایی و شاه سنایی [20] و متقی و همکاران [21] همخوانی دارد. هزینه سلامت در کشورهای منتخب خاورمیانه میتواند باعث شود که افراد به دنبال خدمات درمانی باکیفیت و هزینه کمتر در ایران باشند. این موضوع میتواند به جذب گردشگر سلامت کمک کند. از طرفی، اگر هزینههای درمانی ایران بالا باشد، ممکن است گردشگران سلامت به دنبال گزینههای ارزانتر در کشورهای دیگر باشند که این میتواند تأثیر منفی بر گردشگری سلامت در ایران داشته باشد. این نتایج با مطالعات برنال [22] همسو میباشد. از دیگر متغیرهای اثرگذار بر گردشگری سلامت نرخ ارز است. نوسانات نرخ ارز میتواند تاثیر بهسزایی بر تصمیمگیری گردشگران داشته باشد. پایینتر بودن نرخ ارز ایران نسبت به کشورهای منتخب خاورمیانه میتواند به افزایش گردشگری سلامت کمک کند. این نتایج با پژوهشهای قاسملو و همکاران[23] همسویی دارد.
فاصله جغرافیایی بین ایران و کشورهای منتخب میتواند تأثیر منفی بر گردشگری سلامت داشته باشد. هرچه فاصله بیشتر باشد، هزینه و زمان سفر افزایش مییابد و ممکن است افراد را از سفر به ایران باز دارد. این نتیجه با مطالعات فروند [24] و بویس [25] همسویی دارد. در نهایت، اگر اتحادیه فرضی اقتصادی نتواند بهطور موثری به همگرایی اقتصادی و تسهیل سفرها کمک کند، تاثیر آن بر گردشگری سلامت ممکن است منفی و بیمعنی باشد.
رابطه متغیر جمعیت کشورهای منتخب خاورمیانه با گردشگری سلامت بین ایران و کشورهای منتخب خاورمیانه مثبت و معنیدار میباشد. بهطوری بهازای یک درصد افزایش در جمعیت کشورهای منتخب خاورمیانه (جمعیت میانسال به بالا) میزان متقاضیان گردشگری سلامت بین این کشورها با ایران به میزان 5/0 درصد افزایش مییابد. همچنین، رابطه جمعیت ایران با میزان گردشگری سلامت بین ایران و سایر کشورهای خاورمیانه رابطه مثبت و معنیداری است، بهطوریکه میتوان گفت بهازای یک درصد افزایش در جمعیت کشور ایران، میزان گردشگری سلامت بین ایران و این کشورها به میزان 4/5 درصد افزایش مییابد.
رابطه بین متغیر نرخ ارز واقعی ایران با میزان گردشگری سلامت بین ایران و کشورهای منتخب خاورمیانه معنیدار نمیباشد. رابطه متغیر نرخ ارز کشورهای منتخب خاورمیانه با میزان گردشگری سلامت در ایران و سایر کشورهای موردبررسی تأثیر مثبت و معنیداری دارد، بهطوریکه میتوان گفت بهازای یک درصد افزایش در نرخ ارز سایر کشورهای منتخب تأثیر بهسزایی در میزان تقاضا برای گردشگری سلامت بین ایران و کشورهای خاورمیانه دارد. رابطه متغیر فاصله فیزیکی بین ایران و کشورهای منتخب خاورمیانه با میزان متقاضیان گردشگری در زمینه گردشگری سلامت بین ایران و سایر کشورهای منتخب منفی و معنیدار میباشد، بهطوریکه هرگونه افزایش در میزان فاصله جغرافیایی بین ایران و کشورهای منتخب خاورمیانه میزان درخواست برای گردشگری سلامت بین ایران و کشورهای خاورمیانه را به میزان 3/0 درصد کاهش میدهد. این موضوع حاکی از این است که کشورهای بافاصله فیزیکی بیشتر به تجارت کمتری تمایل دارند؛ زیرا هزینههای حملونقل مانع از همکاریهای زیاد اقتصادی است.
در رابطه با هزینه سلامت، میتوان عنوان کرد که این متغیر در کشورهای منتخب خاورمیانه با میزان تقاضای گردشگری سلامت بین ایران و سایر کشورهای مورد بررسی، تأثیر مثبت و معنیداری دارد، بهطوریکه میتوان گفت بهازای یک درصد افزایش در هزینه سلامت سایر کشورهای منتخب میزان تقاضا برای گردشگری سلامت بین ایران و کشورهای خاورمیانه به میزان 04/0 درصد افزایش مییابد. رابطه متغیر هزینه سلامت در ایران با جذب گردشگری سلامت بین ایران و کشورهای منتخب خاورمیانه منفی و معنیدار میباشد، بهطوریکه بهازای یک درصد افزایش در هزینه سلامت در ایران میزان جذب گردشگر سلامت بین ایران و کشورهای خاورمیانه به میزان 7/0 درصد کاهش مییابد.ضریب متغیر مجازی اتحادیه فرضی اقتصادی منطقه خاورمیانه بهصورت متغیر مجازی مورد بررسی قرار گرفت. بر اساس ضرایب تخمین زده شده، ضریب مربوط به اتحادیه فرضی اقتصادی منطقه خاورمیانه منفی و بیمعنی است.
بحث
در این مقاله، تأثیر همگرایی ایران و کشورهای منتخب خاورمیانه بر گردشگری سلامت در ایران در دوره زمانی 1995-2020 بررسی شد. با توجه به متغیرهای مورد بررسی در پژوهش، افزایش GDP کشورهای منتخب خاورمیانه میتواند به افزایش توان مالی مردم این کشورها منجر شود و در نتیجه تمایل آنها برای سفر به ایران برای خدمات درمانی و سلامت افزایش یابد که این موضوع میتواند به رشد گردشگری سلامت در ایران کمک کند. از طرفی، افزایش تولید ناخالص داخلی ایران میتواند با افزایش توان مالی مردم به افزایش تقاضا برای خدمات درمانی و سلامت در ایران منجر شود. از سویی دیگر، بهبود زیرساختهای بهداشتی و درمانی، جذب سرمایهگذاری خارجی در بخش سلامت و افزایش کیفیت خدمات درمانی و توسعه فناوریهای جدید ایران را به مقصدی جذاب برای متقاضیان گردشگری سلامت تبدیل میکند. بنابراین، در رابطه با متغیر تولید ناخالص داخلی میتوان بیان کرد که هرگونه تغییر در میزان تولید ناخالص داخلی ایران و سایر کشورهای منتخب خاورمیانه در زمینه سلامت اثر مثبت و معنیداری دراد که این نتایج با مطالعات شکیبایی و شاه سنایی [20] و متقی و همکاران [21] همخوانی دارد. هزینه سلامت در کشورهای منتخب خاورمیانه میتواند باعث شود که افراد به دنبال خدمات درمانی باکیفیت و هزینه کمتر در ایران باشند. این موضوع میتواند به جذب گردشگر سلامت کمک کند. از طرفی، اگر هزینههای درمانی ایران بالا باشد، ممکن است گردشگران سلامت به دنبال گزینههای ارزانتر در کشورهای دیگر باشند که این میتواند تأثیر منفی بر گردشگری سلامت در ایران داشته باشد. این نتایج با مطالعات برنال [22] همسو میباشد. از دیگر متغیرهای اثرگذار بر گردشگری سلامت نرخ ارز است. نوسانات نرخ ارز میتواند تاثیر بهسزایی بر تصمیمگیری گردشگران داشته باشد. پایینتر بودن نرخ ارز ایران نسبت به کشورهای منتخب خاورمیانه میتواند به افزایش گردشگری سلامت کمک کند. این نتایج با پژوهشهای قاسملو و همکاران[23] همسویی دارد.
فاصله جغرافیایی بین ایران و کشورهای منتخب میتواند تأثیر منفی بر گردشگری سلامت داشته باشد. هرچه فاصله بیشتر باشد، هزینه و زمان سفر افزایش مییابد و ممکن است افراد را از سفر به ایران باز دارد. این نتیجه با مطالعات فروند [24] و بویس [25] همسویی دارد. در نهایت، اگر اتحادیه فرضی اقتصادی نتواند بهطور موثری به همگرایی اقتصادی و تسهیل سفرها کمک کند، تاثیر آن بر گردشگری سلامت ممکن است منفی و بیمعنی باشد.
محدودیتهای پژوهش
عدم دسترسی به دادههای دقیق و جامع درباره گردشگری سلامت و تعداد گردشگران پزشکی، هزینه و کیفیت خدمات درمانی میتواند بر نتایج تحلیل اثرگذار بوده باشد.
نتیجهگیری
همگرایی ایران با کشورهای منتخب خاورمیانه میتواند تأثیرات مثبتی بر گردشگری سلامت داشته باشد، بهطوریکه همگرایی اقتصادی میتواند به کاهش موانع سفر و تسهیل رفتوآمد بین کشورها کمک کند. این موضوع میتواند به افزایش تعداد گردشگران سلامت از کشورهای همسایه به ایران منجر شود. همچنین، همگرایی باعث تقویت روابط اقتصادی شده و همکاریهای اقتصادی تجاری میتواند به تبادل اطلاعات و تجربیات در زمینه خدمات درمانی و بهداشتی کمک کند و کیفیت خدمات را بهبود بخشد. از سویی دیگر، همگرایی میتواند به جذب سرمایهگذاریهای مشترک در بخش سلامت کمک کند و منجر به توسعه زیرساختها و فناوریهای جدید در ایران شود. همکاری با کشورهای دیگر میتواند به تبادل دانش و فناوریهای نوین در حوزه پزشکی کمک کند و کیفیت خدمات درمانی را افزایش دهد. در نهایت، همگرایی میتواند به افزایش رقابت در خدمات درمانی منجر شود و این موضوع به بهبود کیفیت و کاهش هزینهها کمک میکند. باتوجهبه توان چشمگیر گردشگری سلامت در ایران، تدوین راهبرد مدون و جامع برای توسعه این صنعت ضروری است. بنابراین، همگرایی ایران با کشورهای منتخب خاورمیانه میتواند تأثیرات مثبتی بر گردشگری سلامت داشته باشد، به شرطی که عوامل اقتصادی و جغرافیایی بهدرستی مدیریت شوند. بهبود زیرساختها، کاهش هزینهها و تسهیل سفرها به جذب بیشتر گردشگران سلامت میانجامد.
اعلانها
ملاحظات اخلاقی: مورد ندارد.
حمایت مالی: این پژوهش هیچگونه حمایت مالی نداشته است.
تضاد منافع: نویسندگان هیچگونه تعارض منافعی نداشتهاند.
مشارکت نویسندگان: محمود عیسوی: طراحی مطالعه، تحلیل داده، نگارش- پیش نویس؛ محمدرضا رنجبرفلاح: مفهومسازی، طراحی مطالعه، نگارش- پیش نویس؛ سمیرا متقی: طراحی مطالعه، روش شناسی، اعتبارسنجی، نگارش- بررسی؛ فاطمه طاهری: گردآوری داده.
رضایت برای انتشار: مورد ندارد.
دسترسی به دادهها: در صورت نیاز، دادههای استفاده شده در این مطالعه از طریق مکاتبه با نویسنده مسئول در دسترس قرار خواهد گرفت.
استفاده از هوش مصنوعی: در این مطالعه، از ابزارهای هوش مصنوعی در نگارش مقاله استفاده نشده است.
مشارکت نویسندگان: محمود عیسوی: طراحی مطالعه، تحلیل داده، نگارش- پیش نویس؛ محمدرضا رنجبرفلاح: مفهومسازی، طراحی مطالعه، نگارش- پیش نویس؛ سمیرا متقی: طراحی مطالعه، روش شناسی، اعتبارسنجی، نگارش- بررسی؛ فاطمه طاهری: گردآوری داده.
رضایت برای انتشار: مورد ندارد.
دسترسی به دادهها: در صورت نیاز، دادههای استفاده شده در این مطالعه از طریق مکاتبه با نویسنده مسئول در دسترس قرار خواهد گرفت.
استفاده از هوش مصنوعی: در این مطالعه، از ابزارهای هوش مصنوعی در نگارش مقاله استفاده نشده است.
تقدیر و تشکر: نویسندگان مراتب تشکر را از تمام کسانی که در این پژوهش همکاری کردند، اعلام میکنند
نوع مقاله: پژوهشي |
موضوع مقاله:
مدیریت خدمات بهداشتی و درمانی
دریافت: 1403/11/21 | پذیرش: 1404/5/22 | انتشار: 1404/6/13
دریافت: 1403/11/21 | پذیرش: 1404/5/22 | انتشار: 1404/6/13
فهرست منابع
1. Fattahy N, Soheili K, Reshadat S, Karimi P. The relationship of health human capital and economic growth in the countries of OPEC. Journal of Healthcare Management Research. 2014;3(8):37-51. [In Persian]. Available from: https://sanad.iau.ir/Journal/jhm/Article/806777
2. WHO. The World health report 2000: health systems: improving performance. Geneva: World Health Organization; 2000.
3. Afrasiabi M, Pahlavani M, Hosseinzadeh R. Invesigating the effect of oil revenues on regional convergance in Iran: spatial econometric approach. Journal of Development and Capital.2010;5(2):1-16. [In Persian]. doi: 10.22103/JDC.2020.15908.1094
4. Paffhausen AL, Peguero C, Roche-Villarreal L. Medical tourism: a survey. United Nations Economic Commission for Latin America and the Caribbean; 2010.
5. Rohi Dehbaneh M. Conceptualization of Integration and regionalism in iternational relations from constructivist perspective: European :union:. International Relations Research. 2015;4(13):122-155. [In Persian]. Available from: https://www.iisajournals.ir/article_41966.html
6. Donnerty J, Faltzagraf W. Conflicting theories in international relations. Vol. 1. Tayyeb A, Bozorghi V, translators. Tehran: Ghomes Publications; 1997 [In Presian].
7. Walt S. The origins of Alliances. Ithaca: Cornell University Press; 1987.
8. Cotori L, Spiegel S. The International politics of region: a comparative approach. New Jersey: Prentice Hall; 1970. https://cir.nii.ac.jp/crid/1971430859855373586
9. Soltani L. Medical tourism, trade in health services. 2nd ed. Tehran: Royan Pajoh Publications; 2015. [In Persian].
10. Nikraftar T, Hosseini E, Moghadam A. Identify factors affecting medical tourism attraction in Iran. Journal of Health Administration. 2017;20(67):64-74. [In Persian]. Available from: http://jha.iums.ac.ir/article-1-2138-fa.html
11. Tourism Research And Marketing. Medical tourism: a global analysis. Atlas Publication, Netherland; 2006. Available from: https://www.researchgate.net/publication/345763075_Medical_tourism_a_global_analysis
12. United Ntional Economic, Social, Commission for Asia and Pacific. Patient without borders: an overview of the medical travel industry in Asia, its challenges and opportunities. Bangkok; 2007.
13. Sheikhy Chaman M. The role of health tourism in boosting Iran's health economy. Journal of Health Administration. 2020;23(2):9-10. [In Persian]. Available from: https://jha.iums.ac.ir/article-1-3339-en.html [DOI:10.29252/jha.23.2.9]
14. Statista. [Online]. Middle East. 2024. [cited 12 May 2024]. Available from: https://www.statista.com/
15. UTRAVS. [Online]. [Cited 12 May 2024]. Available from: https://www.utravs.com
16. Mohammadzadeh M., Mirehei M. Medical tourism and reginal development, the 8th International Conference on Management, Tourism and Technology. 2024.
17. Najjari H, Didehkhani H, Mostaghimi M, Hosseini M, Hosseini S M. Identifying and prioritizing the dimensions of medical tourism with emphasis on technological entrepreneurship. Journal of Health Administration 2021;24(1):11-22. [In Persian].URL: http://jha.iums.ac.ir/article-1-3410-en.html [DOI:10.52547/jha.24.1.11]
18. Jabbari A, Mardani R. health services trade in Asia; migration of health professionals: challenges and opportunities. Health Information Management. 2012;9(7):1104-1112. [In Persian]. Available from: https://him.mui.ac.ir/article_12203.html
19. Walt S. The origins of Alliances. Ithaca: Cornell University Press; 1987
20. Shakibaie A, Shah Senai H. Integration and synchronization of business cycles in Shanghai group. The Economic Research (Sustainable Growth and Development. 2012;12(3):89-105. [In Persian]. Available from: http://ecor.modares.ac.ir/article-18-9083-fa.html
21. Motaghi S, Makhmali H, Talei S, Sadeghi F. Analysis of indicators affecting the attraction of Iranian medical tourism from selected countries in the Asian region. Tourism Planning and Development. 2023;12(44):57-77. [In Persian]. Doi:10.22080/JTPD.2023.24949.3776
22. Bernal RL. The globalization of the health-care industry: opportunities for the Caribbean. CEPAl Review. 2007;92:83-99. doi:10.18356/0d80fb74-en [DOI:10.18356/0d80fb74-en]
23. Ghasemlou S, Soltani N, Mohammadnejad V. Studying the context of the convergence of Türkiye and Saudi Arabia in the developments of the Middle East region and its impact on the importance of the Islamic state of Iran. [Master's thesis]. Urmia University; 2017. [In Persian].
24. Freund CL, Weinhold D. The effect of the Internet on international trade. Journal of International Economics. 2004;62(1):171-189. doi: [DOI:10.1016/S0022-1996(03)00059-X]
25. Bougheas S, Demetriades PO, Morgenroth EL. Infrastructure, transport costs and trade. Journal of International Economics. 1999;47(1):169-189. doi: [DOI:10.1016/S0022-1996(98)00008-7]
ارسال پیام به نویسنده مسئول
| بازنشر اطلاعات | |
 |
این مقاله تحت شرایط Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License قابل بازنشر است. |
